O kaduceuszu symboloklaści piszą tak: KADUCEUSZ. To legendarna różdżka Greckiego boga Hermesa. Symbol uniwersalny, został odnaleziony w Egipcie, Mezopotamii i Indiach, gdzie zawsze oznaczał harmonie i zachowanie równowagi. Kaduceusz został błędnie zutylizowany jako symbol medycznego przemysłu w miejsce różdżki Eskulapa, Greckiego boga uzdrawiania i medycyny. Różdżka Hermesa jest uskrzydlona a wokół niej wije się para węży . Różdżka Eskulapa nie jest uskrzydlona, wije się wokół niej tylko jeden wąż. Stała się (mimo wszystko drugim) tradycyjnym symbolem medycznej profesji, który się przyjął od milenium. W hermetycznej tradycji, jest to symbol duchowego przebudzenia, odzwierciedlający wizje Hinduskiej wężowej energii kundalini. Oryginalny Kaduceusz był symbolem wywodzącym się z Mezopotamii, oznaczał władzę, noszony był przez boginię Tanit, Ishtar i innych. Kaduceusz reprezentuje również, planetarny symbol Merkurego.

A jednak…

Jest to ważny symbol chrześcijaństwa, osobliwie wschodniego. Na początek zacytujmy fragment Mitologii Parandowskiego: Apollo tak się ucieszył, że dał mu w zamian laseczkę z leszczyny, która miała cudowną właściwość uśmierzania sporów i godzenia nieprzy­jaciół. Gdy ją Hermes rzucił między dwa walczące ze sobą węże, one natychmiast przestały się gryźć i zgodnie oplotły się dokoła laski, nachylając ku sobie głowy. Tak powstał kaduceusz, z któ­rym Hermes nigdy się nie rozstawał i który przetrwał starożytność w postaci pastorału używanego przez biskupów greckiego kościoła. [Parandowski, s. ] Ten grecki pastorał w tradycji prawosławia słowiańskiego znany jest jako żezł. Tak o jego symbolice pisze czasopismo neounitów podlaskich: Symbol duchowej władzy i siły. Chrystusa, apostołów a potem i biskupów przedstawiano z laską w ręku jako pasterzy duchowego stada. Oprócz biskupów żezł daje się też archimandrytom i igumenom jako znak władzy nad wspólnotą. Górny koniec ma formę dwu wężów otaczających kulę ziemską zwróconych głowami do siebie, patrzących na krzyż, co wyraża myśl o mądrym wykonywaniu władzy: „bądźcie roztropni jak węże.” [Nicetas, nr 23, s1]

Podobnym symbolem, spotykanym również w katolicyzmie łacińskim jest krzyż opleciony przez węża. W chrześcijaństwie symbolika węża jest ambiwalentna: jako wcielenie mądrości może reprezentować Chrystusa, a umieszczony na Św. Krzyżu (drzewie życia) symbolizuje ofiarę  Chrystusa, przynoszącą uzdrowienie i zbawienie świata. Jednak niekiedy wąż widoczny u stup św. Krzyża jest obrazem zła, kusiciela, sprawcą upadku, szatanem pokonanym przez ofiarę na krzyżu. Często wyobrażano węża owiniętego wokół św. Krzyża lub drzewa. Na drzewie życia symbolizuje mądrość, a na drzewie poznania – Lucyfera i zło. Tertulian podaje, że chrześcijanie nazywali Chrystusa „dobrym wężem”. [Cooper s. 285-286] To samo porównanie znajdujemy także u świętego Ambrożego z Mediolanu, który pisze o Chrystusie jako wężu zawieszonym na drzewie (serpens in ligno suspensus) [Lurker, s. 257]

Warto więc przy tej okazji przyjrzeć się całokształtowi symboliki węża w chrześcijaństwie. Zaznaczono już wyżej, że jest ona ambiwalentna. Oczywiście wszyscy znamy opowieść, o grzechu pierworodnym, w której węża można utożsamić z szatanem. Ale już w tej samej Księdze Rodzaju patriarcha Jakub błogosławi swego syna Dana, porównując go do węża: „będzie jak wąż na drodze, jak żmija jadowita na ścieżce, kąsająca pęciny konia, z którego jeździec spada na wznak” (Rdz 49, 17). W księdze Liczb ukąszenia węża sprowadzają śmierć, a spojrzenie na miedzianego węża przynosi uzdrowienie i ocalenie (Lb21). Miedziany wąż stanowi więc figurę Chrystusa: „Jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak potrzeba, by wywyższono Syna Człowieczego, aby każdy, kto w Niego wierzy, miał życie wieczne.” (J 3, 14-15). Psalmista przedstawia węże jako zło, niegroźne jednak dla wierzących, którzy mogą bezpiecznie stąpać po wężach i żmijach. (Ps 91, 13). Powtarza tę obietnicę także sam Zbawiciel. (Łk 10, 19). Na innym miejscu Nasz Pan stawia swoim uczniom węże za wzór: „Bądźcie roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębice” (Mt 10,16). Święty Paweł (Rz 16,20) i Święty Jan (Ap 12,9; 20,2) przedstawiają węża jako symbol szatana. [Lurker, s. 256-257]

Wąż opleciony na kielichu jest symbolem świętego Jana Apostoła. Ogólnie można przyjąć, że wizerunki węża pełzającego po ziemi odnoszą się do Zła, a oplecionego wokół laski, kija, pala, drzewa, czy Krzyża – do Dobra.

O szachownicy tropiciele piszą tak: SZACHOWNICA. Znamy ją głównie z popularnej gry szachy. Jest to również symbol stosowany przez masonerię. Nawiązuje do tak zwanej  „podłogi mojżeszowej”  w głównym pomieszczeniu Świątyni Salomona. Świątynie masońskie są wybrukowane właśnie taką mozaiką, jest to ich znak rozpoznawczy. Sam symbol w wierzeniach masońskich oznacza przeznaczenie, walkę z przeciwnościami losu.

A jednak ………………………

Szachownica jest symbolem stokroć bardziej chrześcijańskim niż masońskim. Masońska jest bowiem tylko w masońskich świątyniach i nigdzie indziej. Jak więc rozumieć szachownicę po chrześcijańsku?

Skoro szachownica jako całość jest kwadratowa i składa się z licznych kwadratów, kluczem do jej symboliki będzie symbolika kwadratu, ta zaś jest oparta na symbolice czwórki. Czwórka zaś w chrześcijaństwie oznacza przede wszystkim krzyż, a poza tym: ziemię (w przeciwieństwie do Nieba), materię, rzeczy materialne, ciało, całość, świat stworzony (a więc tak Niebo, jak i Ziemię), czterech Ewangelistów, cztery Rzeki Raju (Piszon – Ganges, Gichon – Nil, Chiddekel – Tygrys i Perat – Eufrat), cztery Królestwa, cztery kontynenty, cztery strony świata, cztery elementy i cztery pory roku. [Baldock, s. 151] Prawie wszystkie te znaczenia przypisuje się również kwadratowi. Nadto zaś oznacza on absolut, boski rozum, doskonałość (boską), objawienie, niebiańskie Jeruzalem, ziemską rzeczywistość, przestrzeń (w przeciwieństwie do koła i spirali, oznaczających czas), jednolitość, jednoznaczność, porządek, organizację i konstrukcję, solidność, zatrzymanie się, chwilę, która trwa, zakotwiczenie, nieruchomość, stagnację, ciało, żeńskość, racjonalny umysł, materializm, ustaloną wiedzę, prawdę, osiągnięcie, równość, bezstronność, prostotę, , mądrość, prawość, wytrwałość (wg św. Grzegorza z Nyssy), honor, zadowolenie. Z kolei kwadrat postawiony na wierzchołku jest symbolem solarnym, a więc w symbolice chrześcijańskiej odnosi się do Jezusa Chrystusa. [Kopaliński, s. 182-183] W Apokalipsie świętego Jana niebieskie Jeruzalem ma kształt sześcianu, a więc jego podstawa jest kwadratem: Miasto leży na czworoboku, jego długość taka jak i szerokość (…) Jednakowa jest jego długość, szerokość i wysokość. (Ap 21,16) Według świętego Augustyna kwadrat, którego bok w doskonałej równości odpowiada bokowi, a kąt kątowi, jest symbolem sprawiedliwości, tzn. owej cnoty, która każdemu oddaje, co mu się należy. [Forstner, s. 60] Jednym zdaniem można streścić, że kwadrat symbolizuje taką miarę doskonałości, jaka przysługuje stworzeniu, świat stworzony, najlepszy z możliwych.

Jednak szachownica jest nie tylko kwadratem, tedy symbolika kwadratu nie wyczerpuje symboliki szachownicy. Skoro na każdym boku szachownicy mieści się osiem kwadratów, tedy odnosi się do niej cała symbolika liczby osiem, którą już omówiłem przy okazji oktagramu. Skoro zaś pola szachownicy są na przemian białe i czarne, to ta dwoistość, podobnie jak w symbolach omówionych w trzech poprzednich wpisach, wskazuje jasno na dwoistość natur Jezusa Chrystusa. Na takie rozumienie wskazuje dodatkowo wspomniana wyżej symbolika kwadratu odnosząca się do świata stworzonego przez Boga. Wskazuje bowiem na Wcielenie Jezusa Chrystusa, Jego zstąpienie do świata materii.

Istotnym elementem symboliki szachownicy są odniesienia do samej gry w szachy. Patronką szachów i szachistów jest święta Teresa Wielka, która odwoływała się do metafor szachowych w swoim dziele „Droga doskonałości”. W szesnastym rozdziale tej książki określa modlitwę, jako grę w szachy przeciw Bogu. W młodości sama też grywała w szachy. Zakazywała jednak gry w klasztorach. Szachy pochwalał też święty Franciszek Salezy. Uważał, że służą one zdolnościom i rozwojowi ducha, przestrzegając jednak przed przesadnym zaangażowaniem w grę. Poświęcanie szachom kilku godzin dziennie uważał za duchowo szkodliwe. Szachy pojawiły się w Europie zachodniej w średniowieczu. Stosunek Kościoła do tej gry był zróżnicowany. Najczęściej była zakazywana lub przynajmniej odradzana. Wielkim jej wrogiem był święty Ludwik, król francuski. Z drugiej jednak strony Gesta Romanorum, średniowieczny zbiór przykładów kaznodziejskich zawiera długi tekst przedstawiający chrześcijańską symbolikę szachów, które są tam ukazane, jako alegoria społeczeństwa chrześcijańskiego. Pełna akceptacja szachów przez Kościół nastąpiła w XVI wieku, za sprawą papieża Leona X. Temat gry w szachy jako alegoria życia chrześcijańskiego, czy to indywidualnego, czy zbiorowego pojawiał się wielokrotnie w literaturze i sztuce katolickiej. Współczesny przykład takiej alegorii znajdujemy w tekście księdza Dariusza Kowalczyka SJ: Gościem specjalnym szachowych mistrzostw księży we Włoszech był na ich zakończenie popularny aktor Neri Marcorè, który sam lubi posiedzieć nad szachownicą, a poza tym zagrał doskonale w jednym z filmów papieża Jana Pawła I. Marcorè podzielił się krótką, ale głęboką refleksją na temat szachów. Stwierdził, że ze wszystkich szachowych figur najbardziej ceni… pionki. To najsłabsza figura, gdyż może posuwać się tylko o jedno pole do przodu. Stoi na szachownicy narażona na atak hetmana, wież, gońców lub skoczków przeciwnika. Ale kiedy dochodzi do ostatniej, ósmej linii, wówczas może przemienić się w każdą figurę, również w tę najsilniejszą, czyli hetmana. Ze wszystkich figur szachowych jedynie pionek może zostać przemieniony i ostatecznie przechylić szalę zwycięstwa na swoją stronę. Włoski aktor dostrzega w pionku obraz ludzkiego życia. Nie należy narzekać na swój być może mizerny status, ale trzeba zmierzać cierpliwie do przodu, ku ósmej linii, aby tam doznać przemiany i stać się wielkim hetmanem. Ewangeliczni ubodzy i maluczcy, którzy pierwsi osiągają królestwo niebieskie, to takie właśnie szachowe pionki…

Nie ma więc wątpliwości, ze katolicka symbolika szachownicy jest bogata i różnorodna, znacznie bogatsza i istotniejsza od masońskiej. Kojarzenie więc tego symbolu głównie z masonerią jest nieuzasadnione.