Kultura Okiem Svetomira

Wyznawcy duchowości podejrzeń o drzewie piszą tak: DRZEWKO SZCZĘŚCIA. Według okultystów, talizman ten daje ochronę, radość, szczęście. Dodatkowo naturalne kamyczki umieszczone na gałązkach wzmacniają moc drzewka. Spotykane jest także jako wisiorek, kolczyki.

A jednak …

Drzewo jest tak istotnym symbolem chrześcijańskim, że wręcz nie ma chrześcijaństwa bez drzewa. Drzewo towarzyszy Historii Zbawienia od samego jej początku: Bóg wyprowadził tam z ziemi wszelkie drzewo miłe do oglądania i smaczne do spożycia, a w środku tego ogrodu także drzewo życia i drzewo możliwości poznania dobra i zła. (Rdz. 2,9) Były to więc osobne drzewa, ale w znaczeniu symbolicznym mogą być traktowane jako jedność, nie ma bowiem poznania bez życia, ani życia bez poznania, pisze Manfred Lurker. Pan Bóg dał nakaz Adamowi, mówiąc: „Z każdego znajdującego się w ogrodzie drzewa możesz sobie brać owoce do jedzenia, natomiast z drzewa, które służy poznaniu dobra i zła, nie jedzcie. W tym bowiem dniu, w którym spożylibyście z niego, umrzecie.” (Rdz. 2, 16-17) Po grzechu pierworodnym jedność rajskich drzew zmieniła się w podwójność. I w naturze ludzkiej nastąpiło rozdwojenie, czy też rozszczepienie. Wtedy Bóg polecił: Oby teraz nie wyciągnął swojej ręki i nie wziął owocu z drzewa życia i oby nie spożył go, bo żyłby na wieki. (Rdz. 3, 22) Powiązanie poznania z życiem pojawia się także w Księdze Przysłów, w której Mądrość Boża: Jest drzewem życia dla każdego, kto jej się trzyma. (Prz. 3, 18). Podobnie w Księdze Syracydesa: Szczęśliwy, kto zabiega o mądrość (…)pod jej konarami spoczywać będzie. (Syr. 14, 20. 26) Tu pojawia się pierwszy rys mesjański Drzewa Życia. Mądrość Boża może być bowiem utożsamiona z Logosem, Chrystusem. Warto porównać prolog Ewangelii Jana z ósmym rozdziałem Księgi Przysłów i dwudziestym czwartym rozdziałem Mądrości Syracha. Jak pisał święty Paweł: [głosimy] Chrystusa jako moc Boga i Boga mądrość. (1 Kor. 1,24) i: w Chrystusie Jezusie, który stał się mądrością od Boga i sprawiedliwością , i uświęceniem, i odkupieniem. (1 Kor. 1, 30) Święty Justyn Męczennik pisał: jako początek, przed wszystkimi stworzeniami, Bóg zrodził z siebie samego jakąś Moc Rozumną, którą Duch Święty nazywa raz Chwałą Pańską, innym razem Synem, Mądrością (σοφία), Aniołem, Bogiem, czy Panem lub Słowem. Skoro więc Jezus Chrystus jest Mądrością Bożą, a Mądrość Boża jest Drzewem Życia, to i Jezus Chrystus jest Drzewem Życia. Również rys mesjański ma drzewo w psalmie pierwszym, gdzie mowa jest o sprawiedliwym człowieku: Taki jest jak drzewo zasadzone przy płynącej wodzie, wydaje ono owoc we właściwej porze, gdyż liście jego nie więdną. (Ps. 1,3) To samo powtarza prorok Jeremiasz: Jest on jak urodzajne drzewo nad wodą, które zapuszcza swe korzenie tam, gdzie wilgoć. Nie boi się nadejścia spiekoty. Będą na nim gęsto rozpięte konary. W roku suszy nie lęka się i nie przestaje owocować. (Jr. 17,8) A że w pełni sprawiedliwym człowiekiem jest jedynie Jezus Chrystus, toteż werset ten odnosi się przedewszystkiem do Jezusa Chrystusa. Również w Pieśni nad Pieśniami, Oblubieniec, będący wyraźną figurą Chrystusa, przyrównany jest do drzewa: Jak jabłoń pośród drzew leśnych, tak miły mój pośród innych chłopców; w jej cieniu usiadłam, owoc jej słodki w mych ustach. (PnP. 2,3) Co ciekawe, w Księdze Izajasza drzewami nazywa się zbawionych: Nazwą ich „drzewami sprawiedliwości”, „szczepem Jahwe” dla Jego chwały. (Iz. 61, 3 Biblia Lubelska) Jest to wyraźne nawiązanie do koncepcji przebóstwienia zbawionych, skoro ich i Chrystusa tym samym oznacza się symbolem. W Księdze Hioba symbol drzewa odnosi się do zmartwychwstania: Przecież nawet dla drzewa jest nadzieja: choć ścięte, jeszcze się odrodzi i nie zabraknie mu gałęzi. (Hi. 14,7) Zastanawiająca jest rola drzewa w Księdze Daniela, a konkretnie w opisie snu Nabuchodonozora: Otóż usnąłem, a tu z ziemi wyrasta olbrzymie drzewo. Jego rozmiary ogromne. Żadne inne drzewo nie było do niego podobne. Rozrosło się to drzewo i stało się potężne. Swoją wysokością sięgnęło aż do nieba, a koroną – do samych krańców całej ziemi. Jego liście były soczyste. Owoców miało mnóstwo. Wszystko na nim znajdowało strawę. Pon nim dzika zwierzyna miała swoje legowisko, wśród jego konarów gnieździło się ptactwo z przestworzy nieba. Każda cielesna istota od niego brała pożywienie. Patrzyłem dalej w tym nocnym widzeniu, a tu opiekuńczy i święty anioł zstępuje z nieba. I zawołał z wielka mocą, tak rozkazując: Zetnijcie to drzewo, odrąbcie jego gałęzie, liście jego zerwijcie, rozrzućcie jego owoce. Niech wystraszy się zwierzyna pod nim i wypłoszy ptactwo z jego gałęzi. Ale zostawcie w ziemi szczep jego korzeni, osłaniając go żelazem i brązem wśród wyrastających na zewnątrz źdźbeł runa. Niech spoczywa pod rosą z nieba, niech ze zwierzętami dzieli udział w runie na ziemi. Jego serce ulegnie zmianie za sprawą ludzi. Dane mu zostanie serce zwierzęcia i siedem pór nad nim przeminie. Dzięki postanowieniu opiekuńczego anioła zapadł ten wyrok, na prośbę świętych miała stać się ta rzecz, aby zrozumieli żyjący, że nad królestwem ludzi jest Pan najwyższy i komu zechce, odda je, lub nawet, co wzgardzone może postawić nad nim. (Dn 4, 7-14). Na pierwszy rzut oka jest to zapowiedź upadku Nabuchodonozora i jest to rozumienie jak najbardziej poprawne, tyle że nie jedyne. Na głębszym poziomie jest to opowieść o śmierci i zmartwychwstaniu, będąca de facto rozwinięciem wersetu z Hioba. Pojawia się tu nawet dosyć wyraźna aluzja do czyśćca (siedem pór nad nim przeminie). [Lurker 48-50; Forstner s.151-15]

Wiele odniesień do Drzewa pojawia się także w Nowym Testamencie. Dobre i złe drzewa są symbolem dobrych i złych ludzi: Już leży siekiera przy pniu tych drzew. Każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, będzie wycięte i do ognia wrzucone. (Mt 3,20) Tak właśnie każde dobre drzewo rodzi dobre owoce, a drzewo zagrzybione rodzi owoce zepsute. Nie może dobre drzewo rodzić zepsutych owoców, ani drzewo zagrzybione rodzić dobrych owoców. Każde drzewo, które nie rodzi dobrego owocu, jest wycinane i wrzucone do ognia. (Mt. 7, 17-19) Święty Juda o ludziach fałszywych pisze: To drzewa o porze zimowej, bez owocu, niezakorzenione! (Jud. 12) Rzecz znamienna, że Drzewo Poznania Dobra i Zła nie jest w NT wspominane, za to Drzewo Życia jest wspominane wielokrotnie. Najistotniejsza jest wzmianka w Apokalipsie: Na środku głównego placu tego miasta i po obu stronach rzeki – drzewo życia, wydające dwanaście plonów. Każdego miesiąca daje swój plon, a liście tego drzewa lekarstwem narodów. (Ap. 22,2) Jan Damasceński, ostatni Ojciec Kościoła określa Maryję jako glebę ogrodu rajskiego, która zrodziła prawdziwe Drzewo Życia – Jezusa Chrystusa. Z kolei inni autorzy do Drzewa Życia przyrównywali właśnie Matkę Bożą. W tym ujęciu Jezus Chrystus jest Owocem z Drzewa Żywota. Na starochrześcijańskich przedstawieniach sceny Zwiastowania, zasadniczo umieszczanych na tabliczkach z kości słoniowej obok Marii i Anioła pojawia się często Drzewo Życia. Nazwy niektórych sanktuariów maryjnych (Maria-Linden, Maria-Grün, Maria-Buch). Jednym z najważniejszych jest też skojarzenie Drzewa Życia z krzyżem. Biskup Ezro z Bambergu tak o tym pisał: Twoje konary dźwigały na sobie niebieskie brzemię. Pokrywały cię aż do góry piękne kwiaty, owoc zaś przez ciebie wydany był słodki i dobry. A święty Ambroży tak pisze: Krzyż Chrystusa zwrócił nam raj. Oto drzewo, które Pan wskazał Adamowi, by z niego spożywał, mówiąc o drzewie życia, które rosło pośrodku raju (…) Dlatego Pan w Chrystusie połączył ciało i drzewo, aby ustał odwieczny głód i została przywrócona łaska życia. O błogosławione drzewo Pana, na którym ukrzyżowane zostały grzechy wszystkich! O błogosławione Ciało Pańskie, które wszystkim użyczyło pożywienia! Z kolei w kazaniu wielkanocnym przypisywanym św. Janowi Chryzostomowi znajdujemy taki fragment: To drzewo dane mi zostało gwoli zbawienia… Utwierdzam się w jego korzeniach, rozprzestrzeniam się pod jego konarami… W jego cieniu rozbiłem swój namiot… Jego owoce dostarczają mi rozkoszy doskonałej…Drzewo to wznosi się z ziemi do niebios. To roślina nieśmiertelna tkwiąca pośrodku nieba i ziemi, mocna podpora Wszechświata, więź spajająca wszystko, oparcie dla całej zamieszkałej ziemi, spoiwo kosmiczne mieszczące w w sobie wszelką pstrokatą różnorodność ludzkiej natury. Przytwierdzony niewidzialnymi gwoźdźmi Ducha, by nie zachwiał się w boskim swoim charakterze, dotykający nieba czubkiem swojej głowy, stopami utwierdzający ziemię, w przestrzeni zaś między niebem i ziemią swymi bezmiernie wielkimi dłońmi obejmujący ducha powietrznego przestworu… Od średniowiecza do baroku wizerunki krzyża w postaci drzewa były bardzo rozpowszechnione. Kiedy indziej drzewo życia przedstawiano jako wyniosłą palmę. Liczne legendy chrześcijańskie mówią o drzewach powracających do życia. Na przykład zetknięcie z ciałem biskupa Zenobiusza z Florencji miało ożywić uschnięty wiąz. [ Lurker s. 48-50; Forstner s.151-157; de Lubac s. 92]

Najgłębiej jest jednak Drzewo Życia tożsame z samym Jezusem Chrystusem, na co wskazywały już wyżej zacytowane fragmenty Starego Testamentu. Chrystus sam mówi o sobie jako o drzewie: Bo jeśli z zielonym drzewem tak postępują, co będzie z uschniętym? (Łk. 23, 31) A Święty Augustyn tak pisze: Bóg nie chciał, by człowiek żył w raju bez misteriów rzeczy duchowych przedstawionych cieleśnie. Jedne drzewa były więc dla niego pożywieniem [alimentum], to zaś [drzewo życia] objawieniem woli Bożej [sacramentum]. Nie oznacza to nic innego jak tylko mądrość, o której zostalo powiedziane: „Jest drzewem życia dla tych, którzy trzymają się jej” (Prz 3,18) (…) Tak też i Mądrość, sam Chrystus, jest drzewem życia w raju duchowym, dokąd posłał z krzyża łotra. Stworzone zaś zostało drzewo życia, ażeby ją [Mądrość] zapowiadało w raju cielesnym [corporali] (…) Dodam jeszcze, że chociaż drzewo to dawało pokarm cielesny, był to taki pokarm, od którego ciało wzmacniało się zachowując trwałe zdrowie, nie tak jak od jakiegoś innego pożywienia, lecz przez udzielenie jakiejś tajemnicy siły żywotnej. Podobny tekst znajdujemy w Pasterzu Hermasa: Rozłożyste drzewo, rozciągające swój cień na równiny, góry i całą ziemię, to Prawo, jakie Bóg dał całemu światu. A Prawem tym jest Syn Boży głoszony aż po krańce ziemi. Ludy kryjące się w jego cieniu to ci, którzy usłyszeli jego przepowiadanie w niego uwierzyli. A Orygenes pisze tak: Zda mi się, iż chleb ponadsubstancjalny, będący Logosem Boga, w Piśmie nosi jeszcze inne miano – drzewa życia, dzięki któremu ten, co wyciąga dłoń po jego owoce, będzie żyć wiecznie (Gen 2, 9); trzecim imieniem tego drzewa jest Mądrość Boża. Nadał mu je Salomon mówiąc: „Ona jest drzewem życia dla tych, co mają w niej swój udział, i obiecana jest tym, którzy dążą do niej jak do Pana. [ Forstner s.151-157, de Lubac s. 113]

Dla chrześcijanina jedynym drzewem szczęścia jest Drzewo Życia – Jezus Chrystus. W dalszej kolejności z Drzewem Życia do pewnego stopnia utożsamiać można Maryję i Krzyż Święty, gdyż świecą oboje odbitym Światłem Prawdziwego Słońca – Jezusa Chrystusa. Krzyż i Maryja są Drzewem Życia (którym w sensie pełnym jest Chrystus), gdyż do Zbawiciela jedynie prowadzą i nie mogą prowadzić nigdzie indziej. Drzewo jest jednym z najważniejszych symboli chrystologicznych, toteż gdy już wrócimy do myślenia symbolicznego, dobrze by było, gdybyśmy zawsze na widok drzewa kierowali swe myśli ku Jezusowi Chrystusowi.