Kultura Okiem Svetomira

W ubiegłym (2022) roku wśród dostępnych w sklepach ozdób bożonarodzeniowych dominowała tematyka „Dziadka do orzechów”. W tym roku już nie dominuje, ale nadal jest jej sporo. Warto więc przyjrzeć się temu uniwersum i zbadać jego związki z Bożym Narodzeniem. Najodpowiedniejszym do tego materiałem źródłowym jest książka Ernsta Theodora Amadeusa Hoffmanna Dziadek do orzechów i Król Myszy (Nussknacker und Mäusekönig). Opieram się na tłumaczeniu Józefa Kramsztyka z 1927 roku. Pełną wersję tego przekładu można pobrać ze strony Virtualo. To istotne, bo w sieci krąży również wersja mocno okrojona przez PRLowską cenzurę. W tej wersji brakuje kluczowych fragmentów wskazujących na religijny i duchowy charakter dzieła. Taką okrojoną wersję możemy znaleźć między innymi w serwisie Wolne Lektury. Pomocniczo zaglądałem także do przekładu Izabelli Korsak.

Oto jeden z tych kluczowych fragmentów, którego w okrojonej wersji nie ma: Dzieci wiedziały dobrze, że rodzice nakupili dla nich mnóstwo podarunków i teraz je ustawiają, i były pewne, że dobry Pan Jezus patrzy na to wszystko poczciwie swoimi miłymi dziecięcymi oczami i że podarunki gwiazdkowe, jak gdyby naznaczone błogosławiącą ręką, więcej radości sprawiają niż inne. Przypomniała o tym dzieciom, które wciąż jeszcze szeptały do siebie o oczekiwanych niespodziankach, ich starsza siostra Ludwika i dodała, że to właśnie Pan Jezus przysyła dzieciom za pośrednictwem rodziców to, co może im sprawić najwięcej uciechy i radości; bo On zna się na tym najlepiej, więc dzieci nie powinny życzyć sobie i spodziewać się różności, ale grzecznie i spokojnie oczekiwać tego, co im w darze przypadnie. Mała Marynia zamyśliła się, ale Fryc mruczał do siebie:
– A jednak chciałbym dostać kasztanka i huzarów.
Ściemniło się już zupełnie. Fryc i Marynia, mocno przytuleni do siebie, nie śmieli powiedzieć nic więcej. Zdawało się im, że słyszą wokoło łagodny szelest skrzydeł i jakąś daleką, ale cudną muzykę. A kiedy jasny blask padł na ścianę, wiedziały, że to Dzieciątko Jezus frunęło na świetlistym obłoku do innych szczęśliwych dzieci. W tej samej chwili dał się słyszeć czysty srebrny dźwięk: dyń, dyń! – drzwi otworzyły się nagle i taki blask buchnął z wielkiego salonu, że dzieci krzyknęły: ach! i jak wryte zatrzymały się na progu. Tatuś i mamusia ukazali się w drzwiach, wzięli za ręce Fryca i Marynię i powiedzieli:
– Chodźcie, chodźcie, drogie dzieci, i spójrzcie, jak was Pan Jezus obdarzył. Najważniejsze, moim zdaniem, słowa pozwoliłem sobie pogrubić. Jezus Chrystus działa na tym świecie przede wszystkim za pośrednictwem nas, ludzi. Bardzo mi się to skojarzyło z wymownym krucyfiksem, który znajduje się w kościele świętego Ludgera w Münster. Figura Chrystusa z tego krzyża nie ma rąk i jest opatrzona napisem: „ICH HABE KEINE ANDEREN HAENDE ALS DIE EUEREN“ – „NIE MAM INNYCH RĄK NIŻ TWOJE”. Już sam ten fragment ukazuje głęboko chrześcijańskie przesłanie tej książeczki i uzasadnia jej wykorzystywanie o dekoracji bożonarodzeniowych. Ale to dalece nie wszystko.

Również w samej fabule utworu można znaleźć ukryte sensy chrześcijańskie. I tak Dziadek do orzechów jest tu figurą Chrystusa, myszy są figurą grzechów lub demonów, Marynia jest figurą Eklezji będącej Oblubienicą Chrystusa a zarazem Jego reprezentantką na ziemi, księżniczka Pirlipata figurą Synagogi, która wzgardziła swym Wybawicielem, siedmiogłowy król myszy odpowiada siedmiogłowemu smokowi z Apokalipsy, Królestwo Słodyczy – Nowemu Jeruzalem z tejże księgi (zresztą nawiązań do niej jest tu o wiele więcej), wreszcie dwaj kuzyni Drosselmeierowie są figurami proroków Eliasza i Zachariasza, których imiona noszą jako drugie, podczas gdy ich pierwsze imiona wprost nawiązują do Chrystusa. Kluczowym symbolem chrześcijańskim jest tu jednak orzech Krakatuk. Jak pisze Biedermann: Św. Augustyn pisał, że orzech składa się z trzech substancji: skórzastej, mięsistej powłoki, kościstej skorupy i jądra duszy. Powłoka oznacza Ciało Chrystusa, a jej gorycz – cierpienie, skorupa – drewno Krzyża Św. , jądro – słodką treść objawienia Bożego, które żywi, a dzięki olejowi daje także światło. Jakże to pięknie koresponduje z rolą orzecha w omawianej historii.

Jest więc ta książeczka nie tylko parabajkową opowieścią dla dzieci, ale także chrześcijańskim traktatem mistycznym, opartym na Apokalipsie Świętego Jana, która zresztą też jest przede wszystkim traktatem mistycznym, a nie tylko przepowiednią eschatologiczną, za jaką jest powszechnie uważana. Rozważenie opowieści o dziadku do orzechów może otworzyć czytelnika na Zrodzenie Chrystusa w duszy, co jest wszak istotą Święta Bożego Narodzenia. Dlatego obecność dziadkowych motywów wśród świątecznych ozdób jest najzupełniej właściwa i na wskroś chrześcijańska.