Kultura Okiem Svetomira

Najlepsza Chyba z czytany przeze mnie w tym roku książek Zofii Nałkowskiej. Na trop tej powieści trafiłem czytając Między zwierzętami, gdzie były zamieszczone jej fragmenty. Dzieło ma podtytuł powieść internacjonalna, a jeśli chodzi o systematykę literacką to można ją zakwalifikować jako powieść sanatoryjną. Powstała nieco ponad rok po Czarodziejskiej górze, nie wiem, czy Nałkowska miała przed jej napisaniem okazję do bliższego zapoznania się z dziełem Manna. Niezależnie, czy inspirowane pracą Niemca, czy też nie, Choucas są książką niezwykle ważną i wielka szkoda, że tak mało znaną. Po pierwsze, to pierwsza polska powieść tak szeroko podejmująca temat ludobójstwa (na przykładzie rzezi Ormian, w powieści konsekwentnie nazywanych Armeńczykami). Nic dziwnego, że po wojnie Nałkowska należała do czołówki pisarzy podejmujących ten temat. Jak pisał powojenny literaturoznawca Włodzimierz Wójcik: Zdanie: „Listy zgonów przesłane nam ostatnio, nie są zadowalające” mogłoby z powodzeniem znaleźć się w Medalionach. U podstaw tego wybitnego dokonania, jakim były nowele:Profesor Spanner, Dno, Wiza i inne, znajduje się niewątpliwie omawiana przez nas powieść. Słowem, Medaliony mogła napisać tylko autorka Choucas.

Jednak nie pamięć o ludobójstwie jest głównym przesłaniem tej powieści. Nieprzypadkowo umieszczam niniejszy wpis nie tylko w kategorii literatura, ale także w kategorii religia.Dysputy o religii odgrywają bowiem w powieści kluczową rolę, rzczecz znamienna zupełnie pominiętą w powstałym pod koniec lat sześćdziesiątych artykule Wójcika. Jak refren powtarza się w książce fragment ormiańskiej modlitwy:

Panie, zmiłuj się nad nami,
Panie, zmiłuj się nad nami.
Święta Trójco, ześlij pokój na ziemię,
Daj zdrowie chorymi Ulżyj cierpiącym!

Jak się dowiadujemy, modlitwa ta miała ciąg dalszy:

Powstań, Ojcze nasz, Boże nasz,
Ty, któryś jest ucieczką strapionych,
Przyjdź z pomocą sługom Twoim I daj zwycięstwo armiom chrześcijan.
O, bądź ucieczką dla ludu armeńskiego!
Panie, zmiłuj się nad nami!

Ten jednak fragment chora Ormianka, będąca tłumaczką tej modlitwy odrzuca, tak wyjaśniając: To jest bardzo piękne — powiedziała ona sa­ma. — Jest piękne, ale tylko dotąd. Pokazała mi palcem w tym miejscu, gdzie kończył się wiersz: Ulżyj cierpiącym! (…) Tak. Bo dalej jest prośba, której Bóg wysłuchać nie może.(…) Bóg nie może dawać zwycięstwa jednemu naro­dowi w walce z drugim narodem. Ja myślę, że o to prosić nie wolno, nie trzeba… (…) Ja nie wiem – ale zdaje mi się, że widocznie – nie może… Podbudowę teoretyczną do tej tezy daje wypowiedź innego bohatera: Najważniejsze, co dzieje się w tej chwili (…) jest proces, który myśliciele nazwali „internacjonali­zacją Boga”.—Tak (…) to jest sprawa olbrzymiej doniosłości, chociaż nie wszyscy to widzą. Bo oto czego dowiodła Szwajcaria, kraj, w którym myśl religijna najbliżej stoi życia, kraj, który jeszcze dziś ma swoich proroków, rzucających katedry teologii, by mieszkać w dzielnicach robotniczych i głosić bliskie zejście królestwa bożego na ziemię. Mianowicie, że jest możliwe — dla zrealizowania pewnej określonej koncepcji bytu socjalnego, a więc — i moralnego — pogodzić i połączyć to, co wszędzie indziej wydawałoby się do pogodzenia niemożliwe: języki, rasy, i religie — nie tylko różne, ale przeciwne sobie, a nawet wrogie. Ten wzór niezwykły, czyniący z ludności mieszanej silny naród, jest nauką, daną światu, jak ze zwalczających się narodów uczynić ludzkość. (..) —To przecież jasne. Proszę sobie tylko przypo­mnieć, jak wyglądały wojny dawne. Asyria walczyła w imię boga swego, Assura, którego władza kończyła się tam, gdzie terytorium jego państwa. Politeizm na­szych przodków to była ciągła, nieustanna zwada bóstw wojujących. Każdy kraik starożytny miał własnego boga, którego opieki i udziału wzywał, miał swego „pana zastępów”. I wszystkie dotychczasowe wojńy świata wciąż jeszcze usiłują przeniknąć w niebo, mi- litaryzują Boga, żądają, by zstąpił w błoto i krew ziemi. Modły przed bitwą o zwycięstwo, wciąganie sił niebieskich: na interwencję — czymże jest, jeżeli nie szczątkiem politeizmu. (…)— W żywocie kanonizowanej świeżo świętej Teresy od Dzieciątka Jezus jest takie oświadczenie uzdrowio­nej przez tę świętą Marii Duereux. Gdy pogrążona była w modłach i błagała Boga o zwycięstwo dla Francji, ukazała jej się święta Teresa i powiedziała: „Nie dozwolone jest przenikać wyroki Boże”. (…) To jest prawda, którą ludzie muszą zrozumieć: że Bóg jest ponad narodami. Muszą zrozumieć, że nie o wszystko trzeba się modlić, że nie o wszystko — wolno się modlić… (…) Właśnie W tym gorszącym zaślepieniu wieków pierwsza zrobiła wyłom Francja. Jej wojska szły w bój bez modłów o zwycięstwo. I przyjdzie czas, gdy wszystkie narody zrozumieją neutralność Boga. Nastąpi Jego internacjonalizacja. A wtedy wojna stanie się niemożliwa, utraciwszy swoją sankcję. Wydaje się to utopijne. Ale, jak pisał i śpiewał wieszcz naszych czasów: woda życia nie istnieje, ale zawsze warto po nią iść.