Kultura Okiem Svetomira

W telewizjach dziecięcych oraz w dziecięcych blokach programowych na antenach telewizyj ogólnych można oglądać setki seriali przeznaczonych dla najmłodszych i nieco starszych telewidzów. Wśród tego ogromu produkcyj znajduje się między innymi francuski serial animowany Martin Matin, którego tytuł jest w Polsce tłumaczony jako Marcin Ranek. Uważam to tłumaczenie za nie najszczęśliwsze. Czemu? Zaraz wytłumaczę.

Niedawno jeden z moich znajomych, zastawszy mnie przy czytaniu zapytał, co też czytam. Odpowiedziałem, że Odyseję w przekładzie Lucjana Siemieńskiego. Stwierdziłem przy tem, że wolę stare przekłady poematów Homera, pisane wierszem polskim, osobliwie zaś trzynastozgłoskowcem, od nowszych, starających się odwzorować wiersz starogrecki i zapytałem, jakie woli mój rozmówca? Odrzekł, że wierne. Odpowiedź ta zdumiała mnie niepomiernie i skłoniła do głębokiego zastanowienia się nad tym problemem. Cóż bowiem oznacza wierny przekład tekstu poetyckiego? Aby mógł być za taki uznany, musiałby ściśle oddawać nie tylko treść oryginału, ale i jego formę, a więc rym, rytm, melodykę, rozkład rymów, długość wersów, etc., etc., etc. Jestem głęboko przekonany, iż jest to absolutnie niemożliwe. Dlatego właśnie Tadeusz Boy Żeleński postulował, aby poematy epickie tłumaczyć prozą. Tylko w ten sposób bowiem można przynajmniej treść utworu oddać całkiem ściśle. Jeśli zaś dokonuje się poetyckiego przekładu wiersza, czy poematu, de facto tworzy się nowy utwór, jedynie inspirowany oryginałem. Dlatego tłumacz poezji nie musi być filologiem, czy nawet biegłym znawcą języka z którego tłumaczy, musi natomiast być poetą z pewną liczbą publikacji.

Co to wszystko ma do serialu o małym Marcinie? Ma bardzo dużo. Tu też pojawia się to samo pytanie, czy tłumaczenie Tłumaczenie „Martin Matin” jako „Marcin Ranek” jest niewątpliwie doskonale dosłowne, nie jest jednak dosłownie doskonałe, co więcej, dalekie jest od jakiejkolwiek doskonałości. Oddaje co prawda całość werbalną treść oryginału, ale nie oddaje nie mniej ważnej, a w tym przypadku nawet stokroć ważniejszej treści niewerbalnej, czy też raczej pozawerbalnej. Oryginalny tytuł angielski zawiera bowiem pewną zabawną grę słów, której dosłowny przekład polski jest całkowicie pozbawiony. Otóż, jak już czytelnicy zapewne zauważyli, słowa Martin i Matin różnią się tylko jedną literą w zapisie i jedną głoską w wymowie. W wersji polskiej nie ma po tem śladu. A przecież dla fabuły serialu imię chłopca nie ma większego, czy zgoła żadnego znaczenia, zaś tytułowa gra słów ma dla tejże fabuły znaczenie fundamentalne, opiera się bowiem na niej cały koncept serialu. Logicznym więc byłoby odejście od ślepej dosłowności dla zachowania owej gry słów. A można to było uczynić bez najmniejszego trudu. Mnie samemu zastanowienie się nad polskimi formami imion męskich oraz ich zdrobnieniami i wybranie odpowiednich zajęło mniej niż jedną minutę. Szukałem oczywiście takich imion i ich zdrobnień, które od słowa ranek różniłyby się tylko jedną literą. Znalazłem takowe dwa: Radek i Franek. Przymierzyłem obydwa do tytułu serialu i stwierdziłem, że „Franek Ranek” brzmi zdecydowanie lepiej niż „Radek Ranek”, głównie z racji dokładności rymu, która w twórczości dla dzieci ma spore znaczenie. Szkoda, że twórcy polskiej wersji serialu nie poszli tą drogą. Tytuł zawierający intrygującą grę słów, a nadto posiadający rym i charakterystyczną melodykę zdecydowanie lepiej zapadałby w pamięć, niż ten, na który się zdecydowano. Przełożyłoby się to w znacznym stopniu na rozpoznawalność, popularność i oglądalność serialu. Polski dystrybutor pokpił więc sprawę i zmarnował wielką szansę. Nie pierwszy to i zapewne nie ostatni tego rodzaju przypadek. Tłumaczenia tytułów filmów i seriali na język polski od wielu już lat są przedmiotem licznych kontrowersyj. Zazwyczaj jednak zarzuca się im przekład zbyt swobodny, bardzo daleko odbiegający od oryginału. Przykłady można by mnożyć: „Wirujący seks”, „Nieśmiertelny”, „Agentka o stu twarzach” (w oryginale odpowiednio „Dirty Dancing”, „Highlander” i „Alias”). Tu sytuacja jest formalnie zupełnie odwrotna. Tytuł omawianego serialu został zepsuty przez nadmierną dosłowność przekładu, a nie jego nadmierną swobodę, jak w podanych przykładach. Wydawać by się to mogło na pierwszy rzut oka niemożliwym, aby swobodność i dosłowność przekładu mogły być w równym stopniu szkodliwe dla tytułu, a co za tem idzie również dla samego dzieła, przedewszystkiem zaś dla jego recepcji. Okazuje się jednak, że jest to jak najbardziej możliwe. W życiu zresztą bardzo często jest tak, że sytuacje skrajnie odmienne są w równym stopniu niepożądane. Już starożytni, a wśród nich przedewszystkiem Eklezjasta i Budda, zalecali unikanie skrajności i podążanie ścieżką umiaru. A byli to mędrcy, więc warto ich słuchać.

Mówi się powszechnie o przekładach, że są one albo piękne, albo wierne. Ja osobiście jestem w życiu zdecydowanym optymistą, ale mimo to uważam to zdanie za nazbyt optymistyczne. Jest bowiem na świecie wiele przekładów, które nie są ani piękne ani wierne. Chociażby wymienione wyżej tytuły filmów i seriali, które obok wierności nawet nie leżały, a które pięknymi mało kto nazwie. Zresztą nie tylko piękno, ale i wierność przekładu, to pojęcia mocno względne. Powyżej wyjaśniłem już chyba w stopniu przekonywającym, że przekład wierny to bynajmniej nie to samo, co przekład dosłowny. Tłumaczenie „Martin Matin” jako „Marcin Ranek” jest dosłowne, ale nie jest wierne. Aby bowiem przekład był wierny, musi oddawać nie tylko słowa oryginału, ale i to, co się za owymi słowami kryje.

Stali czytelnicy moich tekstów zapewne zauważyli, ze posługuję się w nich swoistą, delikatną i częściową stylizacją na polszczyznę przedwojenną. Używam w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników pochodzenia obcego kończących się na -ja lub -ia końcówek -ij, yj, zamiast -ji, -ii, które rezerwuję dla liczny pojedynczej, wyrazu „przedewszystkiem” i starej odmiany zaimka „to”. Czynię tak przedewszystkiem z dwóch przyczyn. Po pierwsze, jest to wyraz mojego konserwatyzmu, ale nie to jest najważniejsze. O wiele ważniejsza jest precyzja wypowiedzi, a te stare formy są zdecydowanie bardziej jednoznaczne i precyzyjne. Gdy ktoś powie „chadzam do restauracji”, nie wiadomo, czy do jednej, czy do wielu, „chadzam do restauracyj” nie pozostawia zaś wątpliwości. A brak precyzji zaburza zrozumiałość komunikatu językowego. Należy więc o tę precyzję dbać. Pięknym przykładem na to, jak użycie takiej stylizacji ratuje precyzje wypowiedzi, jest zdanie Miłosza o Gałczyńskim wyrażone w „Zniewolonym Umyśle”: Ponieważ podobał się czytelnikom, miał wiele propozycji z redakcyj i radia. Celowo niekonsekwentne użycie wzmiankowanej stylizacji znacząco poprawia estetykę zdania.

Na zdjęciu powyżej widzimy komunikat mało precyzyjny. Nie wiemy, czy autor słów „wynajmę lokal” szuka lokalu do wynajęcia, czy najemcy. Oczywiście, z kontekstu możemy się domyślić, że chodzi o to drugie, bo ogłoszenie to wisi na ścianie nieczynnej knajpy. Nie zawsze jednak ten kontekst jest widoczny. Gdy ogłoszenie takiej samej treści pojawia się w prasie, jest właściwie niezrozumiałe, chyba że zostanie umieszczone w adekwatnej rubryce. Dużo lepszym komunikatem o tym samym znaczeniu jest ten ze zdjęcia poniżej. Wyrażenie „lokal do wynajęcia” jest jednoznaczne, szkoda tylko, że musi się składać aż z trzech wyrazów. W ogłoszeniu prasowym, gdzie płaci się od słowa, ma to pewne znaczenie. Rodzi się więc dylemat, czy lepiej zapłacić więcej i wyrazić swą myśl jasno, czy zaoszczędzić i narazić się na błędne zrozumienie komunikatu przez jego potencjalnych odbiorców. Oczywiście dotyczy to nie tylko ogłoszeń.

Problem oczywiście leży w czasownikach „wynająć, wynajmować”. W języku polskim są one dwuznaczne, podobnie zresztą jak bliskoznaczne czasowniki „pożyczyć, pożyczać”. Słownik Języka Polskiego PWN definiuje: wynająć — wynajmować 1. «wziąć w czasowe płatne użytkowanie czyjąś własność» 2. «oddać coś w czasowe, płatne użytkowanie» 3. «przyjąć kogoś do pracy, zwykle krótkoterminowej». Znaczenie trzecie nas oczywiście w tej chwili raczej nie interesuje. Znamienny jest sposób definiowania dwóch pierwszych znaczeń. Słownik nawet nie próbuje podać jakichś ujednoznaczniających synonimów tego słowa. Nie podaje takowych, bo ich w polszczyźnie nie ma. W języku angielskim tego problemu nie ma. Są w nim osobne słowa „lent” i „borrow” odnoszące się do pożyczania oraz „rent” i „lease” odnoszące się do wynajmowania, wyraźnie rozgraniczające stronę, która w wynajem bierze, od tej, która w wynajem puszcza. Anglicy i Amerykanie mają się więc dobrze, my zaś musimy sobie radzić, stosując wyrażenia dłuższe. Można przypuszczać, że jest to spowodowane uwarunkowaniami historycznymi. Kultura polska i literacki język polski ukształtowały się w środowisku szlacheckim. Szlachta polska zaś z mocy prawa nie mogła zajmować się pozarolniczą działalnością gospodarczą, nie dziwi więc fakt, że w polszczyźnie mamy ograniczony zasób słów odnoszących się do takiej właśnie działalności.

Wspomniałem już wyżej, ze nieraz wiąże się to z ponoszeniem wyższych kosztów. Gdyby była to jedyna niedogodność, to jeszcze nie byłoby tak źle. Nie byłoby też źle, gdyby taki problem pojawiał się tylko w przypadku tego jednego słowa. W rzeczywistości jest on jednak dużo bardziej rozległy.

Niestety, bardzo często się zdarza, że jedno krótkie słowo niemieckie, czy angielskie po polsku precyzyjnie oddać można tylko kilkoma słowami i to dosyć długimi. Na przykład niemiecki tintenroller, to po polsku „atramentowe pióro kulkowe”. Problem długości i nieprecyzyjności niektórych polskich słów jest może marginalny w tekstach pisanych prozą, ale tłumaczom zagranicznej poezji spędza sen z powiek. Szczególnie dotkliwym staje się przy tłumaczeniu piosenek. Aby utwór przetłumaczony z angielskiego, czy niemieckiego na polski dał się zaśpiewać na tę samą melodię i z ta samą liczba zwrotek, musi zawierać znacznie mniej treści. I niestety, chyba nic się z tym nie da zrobić. O ile w toku ewolucji języka może się tak zdarzyć, że pojawią się osobne czasowniki na owe dwie strony wynajmowania, to ów problem szerszy raczej nie ma szans na rozwiązanie.

Ta cecha języka polskiego jest jednym z powodów, dla których nigdy nie stanie się on językiem globalnym. I nie stałby się takim, nawet gdyby Rzeczpospolita miała tyle kolonii, co Anglia. Z drugiej jednak strony, gdyby nie ta cecha, nie mielibyśmy prawdopodobnie tak zachwycającego tworu kulturowego, jak polski trzynastozgłoskowiec. Polski poeta potrzebował bowiem trzynastu sylab, by wyrazić tyle, ile francuski, czy niemiecki mógł zawrzeć w ośmiu. Szkoda, że taki wspaniały wynalazek poetycki powoli odchodzi do lamusa. Prawie nikt już nie pisze trzynastozgłoskowcem. Pomijam już fakt, ze większość współczesnych poetów w ogóle nie uważa za stosowne pisać do rymu i do taktu.

Oddaliłem się w tych swoich rozważaniach dość znaczenie od tekstu zacytowanego na wstępie, ale tak właśnie miało być. Takie jest założenie mojego cyklu „Napisy drobne”, aby od przeczytanego gdzieś jednego zdania przechodzić do problemów ogólnokulturowych.

W ostatnich miesiącach, w różnych częściach Rybnika, pojawiły się małe, białe drogowskazy z napisem „Starówka”. Podobne można już od kilku lat zobaczyć w innych śląskich miastach. Ot, taka małpia moda. Nikt nigdy nie nazywał historycznych centrów tych miast starówkami, ale magistraty z bliżej nieokreślonych powodów postanowiły snobować się na warszawskość. Co gorsza plaga starówkowa dotyka nie tylko urzędasów, ale również dziennikarzy. Co jakiś czas w prasie i w internecie można przeczytać o „Starówce” poznańskiej, gdańskiej, czy krakowskiej. Na nic się nie zdają protesty mieszkańców tych miast.

Zasadniczo nazywanie każdego starego miasta Starówką nie jest błędem. Słownik Poprawnej Polszczyzny podaje następującą definicje tego słowa: „stara dzielnica miasta, zwłaszcza Warszawy”. Podobnie podają inne słowniki. Z definicji tej wynika jasno, że można nazywać starówkami historyczne centra innych niż Warszawa miast, ale jest to przynajmniej niestandardowe użycie tego słowa. Uchodzi również za nieeleganckie. W klasycznej polszczyźnie Starówka to warszawskie stare miasto. Tak się utarło i dobrze by było się tego trzymać. Prof. Andrzej Januszajtis mówi „Moje pokolenie – ludzie urodzeni przed wojną – kojarzy słowo „starówka” ze Starym Miastem w Warszawie i dodaje „Stosując tę nazwę, co nie bardzo mi się podoba, należałoby ją utożsamić z całym obszarem uznanym za pomnik historii.” (za portalem gazeta.pl) Słowo „Starówka” jest w zasadzie regionalizmem warszawskim. Pochodzi z warszawskiego żargonu zwanego wiechem.

Jakiś czas temu przetoczyła się przez polskie media drukowane i internetowe dyskusja nad wprowadzaniem do ogólnopolskiego obiegu językowego regionalizmów krakowskich. Najbardziej wyraziste głosy w tej dyskusji należały do wybitnego aktora Jerzego Stuhra i Michała Rusinka, sekretarza literackiej noblistki Wisławy Szymborskiej. Pierwszy był zwolennikiem używania regionalizmów, drugi zaś ich przeciwnikiem. Stuhr mówił : „One są wpisane w historię mojego regionu. W tej kwestii myślę tak jak Włosi, którzy są dumni z tego, że odzywają się w dialekcie neapolitańskim albo mówią narzeczem toskańskim. To jest historia ich małych ojczyzn. Tak więc regionalizmy krakowskie są historią mojej Galicji, historią mojej rodziny. Ja wiem, co to takiego bil, ponieważ tak mówiła o słoninie moja babcia; biegałem też do sklepu po krachlę. To, że są ludzie, którzy wstydzą się regionalizmów, uważam za jakieś dziwactwo. Cała ta afera, że nie są nam potrzebne, jest aferką inteligencką. Ludzie nadal używają regionalizmów. Proszę iść na Podgórze albo przejść się na Grzegórzki”, natomiast Rusinek : „Regionalizmy są czymś naturalnym wśród „ludu” i jako takie są interesujące dla językoznawców. Wśród ludzi lepiej wykształconych są albo śmieciami, albo cytatami. W pierwszym przypadku są śmieszne w sposób niezamierzony, w drugim – w zamierzony.” (Obydwa cytaty za portalem gazeta.pl). Jako sztandarowy przykład takiego krakowskiego regionalizmu podawano w tej dyskusji wyrażenie „na pole” w znaczeniu „na zewnątrz”. Stuhr tej konstrukcji używa, niezależnie od tego, w jakim regionie kraju się znajduje, natomiast Rusinek zastępuje go nie przywiązanym do żadnego regionu wyrażeniem „na zewnątrz”.

Pozornie spór o „na pole” nie ma nic wspólnego z pozawarszawskimi starówkami, ale tylko pozornie. W jednym i drugim przypadku chodzi o eksport regionalizmów do języka ogólnopolskiego i o granice dopuszczalności takiego eksportu. W sporze o regionalizmy krakowskie jestem po stronie Jerzego Stuhra. Uważam regionalizmy za cenny element kultury, a ich używanie przez osoby pochodzące z danego regionu, niezależnie od tego, czy należą do inteligencji, czy ludu, za normalne, właściwe i pożądane. W większości krajów zachodnich nawet elity używają regionalizmów i chlubią się tym. Dlatego też nie dziwi mnie i nie gorszy, gdy to warszawiacy nazywają starówkami stare miasta innych niż Warszawa miast. Zupełnie jednak inna jest sprawa, gdy słowo to przejmują ludzie nie mający warszawskich korzeni, a tak jest w przypadku wspomnianych na wstępie samorządowców i dziennikarzy. To mi się już nie podoba. Gdyby bowiem jakiegoś regionalizmu zaczęli używać wszyscy Polacy, przestałby on być regionalizmem. Warsawianizacja języka ogólnopolskiego, zaśmiecenie go warszawskimi regionalizmami nie jest zjawiskiem pożądanym. Może to bowiem spowodować coraz powszechniejsze postrzeganie tegoż języka ogólnopolskiego przez mieszkańców różnych języków kraju jako obcego tworu. Na taką możliwość wskazują protesty przeciwko rozpowszecnianiu „starówki” poza Warszawą.

Protesty te są przejawem zdrowego patriotyzmu lokalnego. Nie ma powodu by czynić z polskich miast kopie Warszawy. Drogowskazy, takie jak te rybnickie powinny wskazywać na Stare Miasto, lub na Rynek, ja to jest w sąsiednim Wodzisławiu Śląskim, a nie na Starówkę. Bo Starówka jest w Warszawie, podobnie jak Główne Miasto jest w Gdańsku. Historyczne centrum Krakowa, Wrocławia, Poznania, czy Rybnika, to po prostu Stare Miasto. Tak jest w świadomości mieszkańców i należy to uszanować. Włodarze tych miast powinni o tym pamiętać. A jeśli im tęskno do warszawskich regionalizmów, niechaj złożą urzędy swoje i do stolicy się przeniosą.