Kultura Okiem Svetomira

Rzadko piszę o edukacji, bo sam już dawno szkoły pokończyłem, zaś mój synek ma jeszcze lat kilka do ich rozpoczęcia. Czasem jednak pojawiają się tematy o których nie sposób milczeć.

O spisie lektur obowiązkowych miałem już okazję pisać, gdy jeden z poprzednich ministrów edukacji, Roman Giertych dokonał w nim swoistej rewolucji. Przypomnijmy że wzmocnił on nadreprezentację Sienkiewicza i Żeromskiego na liście, dodał do niej kolejnego nadreprezentowanego pisarza w osobie Dobraczyńskego oraz zlikwidował możliwość dokonania przez nauczyciela jednej lektury spośród kilku dostępnych opcyj.

Wspomniana nadreprezentacja była miażdżąca. W cyklu edukacyjnym każdy uczeń miał przeczytać cztery powieści Sienkiewicza oraz po trzy Żeromskiego i Dobraczyńskego, nie licząc pomniejszych utworów dwóch pierwszych autorów. Nadreprezentacja taka rodzi dwojakiego gatunku negatywne konsekwencje dla procesu edukacji literackiej. Primo uczeń nie ma możności zapoznać się z dziełami innych, nieraz wybitnych pisarzy którym miejsce blokują nadreprezentowani. Secundo u niektórych uczniów może to spowodować swoistą alergię na dzieła nadreprezentowanych i sprawić że po ukończeniu szkoły nigdy już po ich książki nie sięgną. Dlatego rozsądnym według mnie byłoby przyjęcie zasady, aby przerabiać najwyżej dwa duże dzieła (powieści, poematy, dramaty lub zbiory opowiadań) jednego autora w całym cyklu edukacyjnym.

Zniesienie wolności wyboru lektur jest równie szkodliwe. Po pierwsze zabija indywidualność nauczyciela i czyni go z twórcy rzemieślnikiem, z artysty urzędnikiem. Po drugie niwelując różnice miedzy klasami i szkołami co osłabi konkurencję między nimi a w konsekwencji doprowadzi do obniżenia poziomu. Co prawda reformy Giertycha nie w pełni weszły w życie, bo jego następca Ryszard Legutko wprowadził do nich kosmetyczne poprawki, ale kierunek zmian pozostał zachowany.

Dlatego z ulgą i zadowoleniem przyjąłem informację, że następczyni Legutki, minister Katarzyna Hall postanowiła przywrócić wybór i znieść nadreprezentację. Stała się niestety z tego powodu obiektem nagonki ze strony pewnych środowisk uważających się za prawicowe. Jedni wzywają do jej odwołania, inni szkalują ją bełkotliwymi artykułami, przedstawiającymi rzeczywistość w krzywym zwierciadle. Oprócz tych dwóch zmian pani minister wprowadza jeszcze jedna, również bardzo dobrą. Odtąd spis lektur obejmować będzie nie tylko książki ale także pojedyncze filmy. Komiksy i czasopisma. Jest to niesłychanie ważne dla edukacji kulturalnej młodego pokolenia. Należy więc życzyć Katarzynie Hall powodzenia w tej materii.

Kiedyś czytelnik, pragnący zapoznać się z dziejami Śląska, tak Górnego, jak i Dolnego miał do wyboru tylko pracę Popiołka, która primo upraszczała te dzieje, sprowadzając je do nieustannego do konfliktu polsko-niemieckiego i całkowicie lekceważąc wpływ elementów trzecich tak wewnętrznych, jak i zewnętrznych, secundo, co zresztą zrozumiałe w tamtym okresie, skupiała się na historii politycznej, mniej uwagi przywiązując do kwestii kulturowych i religijnych.

W wolnej Polsce ukazał się szereg prac w mniejszym lub większym stopniu pozbawionych tych mankamentów. Między innymi w roku 2003 ukazała się książka zmarłego w 1999 wrocławskiego historyka, Wiesława Korty, zatytułowana Historia Śląska do 1763 roku. Niestety praca ta nie jest pozbawiona wszystkich mankamentów historii peerelowskiej.

W sprawach narodowościowych jest bowiem bardzo schematyczna. Dla Korty również dzieje Śląska, to dzieje polsko-niemieckiej rywalizacji na tych terenach. Najbardziej widać to w rozdziałach dotyczących wieków średnich. Po trzech rozdziałach wstępnych dotyczących geografii i pradziejów mamy rozdział czwarty, zatytułowany: W obrębie Państwa Polskiego (do 1372). Już ten tytuł jest nieścisły, wiemy bowiem, że przynależność państwowa Śląska w tym okresie była zmienna, czego zresztą Korta nie neguje, choć panowanie wielkomorawskie na tych terenach podważa, a czas trwania czeskiego do granic możliwości i prawdopodobieństwa skraca. Tu jednak jego wnioski choć jednostronne są uprawnione, z powodu skąpego materiału dokumentacyjnego . Bardziej kuriozalne są stwierdzenia na temat ludności Śląska w średniowieczu. Korta pisze m.in.: Śląsk do końca XII wieku był kraina zamieszkałą wyłącznie przez ludność polską. Świadczą o tym bezspornie zapisane w źródłach dziesiątki polskich nazw miejscowych i osobowych. Pozostanie dla mnie tajemnica jak Korta odróżnia nazwy polskie od czeskich, zwłaszcza zważywszy, ze mówimy o bardzo archaicznych formach obydwu języków, które były do siebie dużo bardziej zbliżone od dzisiejszych. Zresztą parę akapitów dalej sam sobie zaprzecza, przyznając, że Żydzi w śląskich miastach pojawili się już w tymże XII wieku. Podejrzenie, że Korta używa w stosunku do średniowiecza anachronicznej dziewiętnastowiecznej definicji narodowości, umacnia się, gdy czyta się takie słowa na stronie następnej: Zetknięcie się na Śląsku dwóch całkowicie odrębnych nacji, Polaków i Niemców, sprzyjało budzeniu się po obu stronach świadomości narodowościowej. Takie zjawiska owszem zachodziły, ale nie w wieku XIII, a kilka wieków później. Co więcej, Korta zdaje się przypisywać świadomość narodowościową również masom ludowym, co nie miało miejsca aż do XIX wieku.

Jest więc główną wadą tej pracy jej anachroniczna, narodowościowa optyka; patrzenie na dawne dzieje tej ziemi tak jak na ostatnie dwa wieki, kiedy to faktycznie omawiana rywalizacja miała znaczenie dominujące. Natomiast pod innymi względami jest to opracowanie bardzo dobre. Po pierwsze zwraca duża uwagę na procesy ekonomiczne, kulturalne i religijne, zwłaszcza w dziedzinie tych ostatnich wypełniając solidnie istniejącą lukę. Po drugie dostarcza ogromnej ilości szczegółów faktograficznych dotyczących najrozmaitszych dat, wydarzeń i postaci. Po trzecie dużo uwagi poświęca nie tylko najznaczniejszym księstwom jak Wrocław, Opole, Oleśnica i Brzeg, ale tez pomniejszym, często w pracach ogólnych pomijanym, jak Racibórz, Cieszyn, czy Ziębice. Jest więc to niewątpliwie praca niezła, ale dla publicystów, czy innych osób nie będących historykami, a marginalnie zajmujących się historią, jak socjologów, antropologów kultury, religioznawców czy literaturoznawców nie może być źródłem jedynym z racji licznych uproszczeń, jakich się autor dopuszcza.

Orhan Pamuk był w Polsce pisarzem szerzej nieznanym, dopóki nie otrzymał Literackiej Nagrody Nobla za 2006 rok. Nie ma wątpliwości, ze nagroda ta ma i to nie od dziś, czy wczoraj, ale od wielu lat, wyraźne skrzywienie lewicowe. Mimo to jednak w wielu, a może nawet w większości przypadków promuje pisarzy, którzy na to zasługują. Wyjątki są nieliczne, choćby osławiony Dario Fo. Problem z tą nagroda leży więc nie w tych, których nagrodzono, bo większości z nich nagroda się należała, ale w tych, których z racji konserwatywnych poglądów pominięto, a wielu było takich , którzy zasłużyli a nie dostali. Nie jest więc rzeczą mądrą odrzucać noblistów z powodu zastrzeżeń wobec trybu przyznawania nagrody, należy jednak przy tym pamiętać o Wielkich Pominiętych.

Te wstępne zastrzeżenia były konieczne, aby we właściwym świetle przedstawić twórczość niewątpliwie wybitnego noblisty, jakim jest turecki pisarz Orhan Pamuk. Nobliści wybitni zdarzają się dwa, trzy razy na dekadę. W mojej opinii w bieżącym dziesięcioleciu na taka opinie oprócz Pamuka zasłużył jeszcze Coetze, laureat z 2003.

Najsłynniejsza powieść Pamuka, Nazywam się czerwień, jest nieraz porównywana do Imienia Róży. Czytałem niejedną powieść, która była przyrównywana do dzieła Eco. Myślę, że warto dla porównania kilka takich książek wspomnieć. Najpierw godna wzmianki jest powieść Impimatur, włoskiego duetu Sorti-Monaldi. Przypomina ona Imię, głównie dlatego, ze autorzy bardzo chcą, żeby przypominała. Jest to ewidentne naśladownictwo, szkoda tylko, ze brak mu polotu. Zarówno akcja jak i liczne dygresje niewątpliwie przypominają prozę Eco, ale najwyżej w takim stopniu, w jakim napisana przez hrabiego Fredrę XIII księga Pana Tadeusza przypomina oryginalnych dwanaście. Podobieństwo powieści Crimen Józefa Hena do wspomnianego dzieła zasugerował sam autor w audycji radiowej, której miałem kiedyś okazji słuchać. Istotnie, pewnych cech wspólnych można się doszukać. Jest intryga kryminalna, jest romans, są sekty i są dygresje. Ale tez nie ma tego formatu i polotu, jaki widzimy u uczonego autora włoskiego. Muszę też, choć z bólem, wspomnieć, ze do Imienia róży przyrównywano także Kod Leonarda da Vinci Dana Browna. Nie muszę chyba udowadniać, że dzieło to zasługuje za role podnóżka dla półki na której spoczywać będą pozostałe ze wspomnianych powieści.

Nazywam się czerwień jest jedyną powieścią, spośród czytanych przeze mnie, która na postawienie obok Imienia zasłużyła. Nie jest naśladownictwem, ma swój własny, urokliwy klimat, który zawdzięcza doskonałemu połączeniu dwóch gatunków literackich: europejskiej powieści i bliskowschodniej opowieści mądrościowej, bliskiej Baśniom z 1001 nocy, ale również mniej nieco u nas znanym perskim quasihistorycznym opowieściom zawartym w dziele Firdausiego Szachname. Tak więc dygresje, które u Eco i jego naśladowców, a także u innych europejskich powieściopisarzy postmodernistycznych były półnaukowymi esejami, u Pamuka są urokliwymi wschodnimi półbaśniami.

Tak jak stylistycznie książka ta stoi na pograniczu stylów wschodu i zachodu, tak tez to samo pogranicze reprezentuje pod względem klimatu i treści. Jej akcja dzieje się w tureckim Stambule pod koniec XVI wieku. W mieście tym niewiele wskazuje już na to, że jeszcze 160 lat wcześniej było ono zdominowane przez żywioł grecki. W powieści Grecy nie pojawiają się wcale, a inni chrześcijanie są jedynie wspominani w epizodach. Występuje za to garstka Żydów. Żydówka Estera odgrywa ważna, chociaż mimo wszystko drugoplanowa rolę. Natomiast świat islamu nie jest tu bynajmniej jednobarwny. Z jednej strony są zakony derwiszów, a z drugiej strony występujący przeciw nim fanatyczni kaznodzieje. Występują oni zresztą nie tylko przeciw derwiszom, ale też przeciw kawiarniom i iluminatorom ksiąg.

Właśnie w środowisku tych ostatnich toczy się akcja tej powieści. Jej głównym wątkiem jest tajemnicza księga, której zresztą na razie nie ma dopiero ma zostać napisana. I wbrew odwiecznemu porządkowi rzeczy zanim powstanie jej treść są tworzone. I właśnie to zaburzenie porządku wzbudza niepokój zarówno części iluminatorów z ich mistrzem, starym Osmanem na czele, jak tez ludu postronnego. Gdybyż to jeszcze było naruszenie jedyne. Księga powstaje na zlecenie sułtana, który koordynacje prac nad nią powierzył nie zwierzchnikowi zdobników, wspomnianemu Osmanowi, lecz tajemniczemu, jak dziś byśmy rzekli lobbyście, w przeszłości dyplomacie, zwanemu Wujem. Ten zaś jest miłośnikiem kultury Zachodu. Toteż ilustracje zgodnie z wolą Wuja nie są utrzymane w stylu dawnych mistrzów, ale w konwencji zachodniego renesansu. Są więc już nie iluminacjami, ale obrazami. Te zaś uchodzą za zakazane przez islam. W mieście, w którym rosną wpływy muzułmańskich fanatyków musi to doprowadzić do tragedii.

I oczywiście doprowadza. Prace nad księgą zakłócone zostają przez trzy morderstwa. Najpierw ginie jeden z czwórki najbieglejszych iluminatorów, potem Wuj, a przy końcu historii, jak gdyby przez przypadek kawiarniany opowiadacz historii. Wyjaśnienia zbrodni musi się podjąć niedawno przybyły z odległych prowincji Czarny, siostrzeniec Wuja i adorator jego córki. Pierwotnie miał on napisać treść do tajemniczej księgi, ale teraz nie pozwolą mu na to okoliczności. Czarnemu w poszukiwaniach zbrodniarza, prowadzonych na sułtański rozkaz pomaga volens nolens Osman. Od początku wiedzą oni, ze zbrodni dokonał jeden z trójki pozostałych mistrzów farby. Na pytanie, który z trójki maja odpowiedzieć żmudne analizy ich opowieści i dzieł plastycznych.

Śmierć opowiadacza też ma swoje znaczenie. Jest to związane znów bardziej z formą niż z treścią powieści (zresztą i w tym przejawia się wielkość tego dzieła, że treść i forma wzajem się przenikają). Powieść nie ma jednego narratora, a osiemnastu różnych. Są nimi: Czarny, Wuj, jego córka, jej synek, trzej iluminatorzy, Żydówka, mistrz Osman i co najciekawsze kilka postaci i przedmiotów z ilustracji wiszących za zamordowanym opowiadaczem w czasie jego kawiarnianych występów. Wśród tych ostatnich jest tytułowa czerwień, której pr
zypada zaszczytny prawie środkowy rozdział. Niektórzy krytycy błędnie wymieniają dziewiętnastu narratorów. Dziewiętnastym jest morderca, ale jak wiemy jest on tożsamy z jednym z iluminatorów. Zastosowanie większej liczby narratorów nie jest zabiegiem szczególnie nowatorskim. W powieści równie obszernej, mianowicie w Mężu z Nazaretu trzech narratorów wykorzystał przed niemal wiekiem Szalom Asz. Ale osiemnastu to pewna nowość.

Zarówno forma jak , treść, styl i polot tej powieści umieszczają ja wśród dzieł wielkich. Nie sposób w tak krótkim omówieniu przedstawić bogactwa jej sensów, więc nawet tego nie próbuję. Zresztą w powieściach tego rodzaju każdy czytelnik znajduje swój własny sens.

Mniej więcej rok temu recenzowałem bardzo interesujący film, mianowicie Konklawe. Film ten, co rzadkie w świecie tak literatury, jak kina i telewizji przedstawia w całkiem niezłym swietle Rodryga Borgię, przyszłego papieża Aleksandra VI.

Dzisiaj chciałbym przedstawić niejako na rocznicę tamtej recenzji dziełko, które przedstawia tego hierarchę do cna eksploatując jego czarną legendę. Jest to powieść Roberta Rankina Antypapież, która można zaliczyć do gatunku Urban Fantasy.

Akcja powieści dzieje się w angielskim miasteczku Brentford, najprawdopodobniej w latach siedemdziesiątych dwudziestego stulecia. Oto do zwykłego, leniwego życia niewielkiego miasteczka, a najkonkretniej do życia tych spośród jego mieszkańców, którym kręci się ono wokół pubu wkracza mit. Mit rozmaity, mit stary i nowy. W życiu zwykłych Anglików pojawiają się motywy z baśni i legend: zaczarowana fasola, Żyd Wieczny Tułacz, podziemne krainy Agarthy i Shamballi, homunkulusy i inne dziwne stwory. Do tego są też niesamowite wschodnie sztuki walki, których adepci mogą działać cuda.

Głównym wątkiem akcji jest powrót na ziemię Aleksandra VI, po niemal pięćsetletnim pobycie w piekle. Właściwie nie wiadomo kim jest istota, która pojawiła się w miasteczku: zszataniałą duszą grzesznego papieża, czy też demonem, który przywłaszczył sobie osobowość Aleksandra VI.

W każdym razie szatański papież, kimkolwiek by nie był, prowadzi zaiste szatańską działalność. Zakłada sektę, swoisty antykościół, mordując przy tym tych, którzy mu stanęli na drodze. Do walki z wysłannikiem piekieł staje zdziwaczały profesor z pomocą kilku niezbyt pobożnych obywateli i katolickiego księdza, który bardziej wierzy w fitness niż w Boga.

A więc mamy tu schemat klasycznie baśniowy. Do walki z wszechwładnym wydawałoby się złem przystępuje gromadka postaci, które wydają się wyjątkowo słabo predysponowane do tego zadania. Ani oni święci, ani mądrzy, ani potężni, może z wyjątkiem dowodzącego nimi profesora, który tez zresztą ma niedostatki, zwłaszcza w zakresie potęgi. A jednak z pomocą magii, religii i sztuk walki odsyłają piekielnika tam, gdzie jego miejsce.

Powieści fantasy rzadko bywają współczesnymi baśniami, choć ludzie mało w temacie zorientowani zwykli im taka role przypisywać. Ta jednak książka, nie będąc zbyt typowa fantasy utrzymuje się właśnie w konwencji baśni. Dlatego warto ją przeczytać właśnie jako takie nietypowe cudeńko.