Kultura Okiem Svetomira

 

 

Ave, Regina coelorum łac., –Witaj, Królowo niebios, to antyfona maryjna z XI-XII w., jedna z czterech antyfon maryjnych używanych w liturgii Kościoła Łacińskiego. Jest odmawiana od 2 II ( Uroczystość Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny, zwana także Ofiarowaniem Pańskim lub świętem Matki Boskiej Gromnicznej) do Wielkiej Środy. Jak zwykle podaję tekst łaciński i polski za portalem sanctus.pl:

 

Ave, Regina cælorum,

Ave, Domina Angelorum:

Salve, radix, salve, Porta,

Ex qua mundo lux est orta:

Gaude Virgo gloriosa,

Super omnes speciosa,

Vale, o valde decora,

Et pro nobis Christum exora.

 

 

Witaj, niebios Królowo,

Witaj, Pani aniołów,

Witaj, Różdżko, witaj Bramo,

Jasność zrodziłaś światu.

Ciesz się, Panno chwalebna,

Ponad wszystkie piękniejsza,

Witaj, o Najśliczniejsza,

Proś Chrystusa za nami.

 

I jak zwykle nagrania z youtube.com:

Ave, Regina cælorum Piotra Andrzeja Mattiolego (1501-1578) w wykonaniu Filipa Jaroussky’ego

Ave, Regina cælorum Rolanda de Lassusa (1532-1594) w wykonaniu Polyphonie Franco Flamande

Ave, Regina cælorum gregoriańskie w wykonaniu Kimberly Braun i Stefanii Heidemann

Ave, Regina cælorum Wilhelma Dufaya (1397-1474) w wykonaniu Capella Antiqua z Monachium

Ave, Regina cælorum ambrozjańskie

Ave, Regina cælorum Waltera Frye (+1474) w wykonaniu zespołu La Morra

 

rzeba tu raz jeszcze podkreślić, że oświecenie nie wszędzie było momentem przejścia od wczoraj do dziś. W oświeceniu to się zaczęło od stolic i dużych miast. Na niektórych terenach wiejskich przełom nastąpił po ostatniej wielkiej wojnie, a w pojedynczych małych refugiach epoka dawna trwa po dziś dzień. Mówimy oczywiście o naszym kręgu geograficznym, o Europie. Poza Europą te refugia nie są ani małe, ani

pojedyncze. Tym przełomem było generalnie przejście od kultury tradycyjnej do nowoczesnej. Szerzej można powiedzieć, że było to przejście od myślenia tradycyjnego do nowoczeznego – od myślenia holistycznego do partykularnego. Świat przestał tworzyć metafizyczna całość, a stał się luźna zbbieranina względnie niezależnych bytów, z których każdy miał być odtąd traktowany oddzielnie. Najbardziej jaskrawym przejściem od tradycji do nowoczesności, była separacja sacrum i profanum, to o czym pisał Goethe mając to już za oczywistość. To oczywiście żadna oczywistością nie jest, ani stanem naturalnym, lecz wręcz przeciwnie, potwornym wynaturzeniem. Oświecenie zasiało swe zatrute ziarna, które doprowadziły kulturę europejska i amerykańską na skraj ruiny. W muzyce profesjonalnej XIX i XX wieku separacja sacrum i profanum (poza nielicznymi wyjątkami) bezwzględnie dominowała. Na szczęście inne kontynenty i cywilizacje oparły się zarazie. Tam wszystko jest nadal na swoim miejscu. Dzięki temu, jak i dzięki tym wspomnianym już wyżej refugiom tradycji u nas mamy jeszcze szansę na uzdrowienie naszej kultury. Chorobę i jej symptomy trafnie opisał Marcel Peres, jeden z największych kultywatorów i odnowicieli tradycji zachodnioeuropejskiej, tradycjo łacińskiej i katolickiej. W wywiadzie dla „Czasu Kultury" tak mówi:" Być może zresztą jest to jeden z głównych problemów kultury religijnej naszych czasów: osobno postrzega się modlitwę, osobno kulturę, osobno poszukiwania intelektualne (…) Odeszliśmy od kultury religijnej przeszłych stuleci, która wymagała inicjacji, długiej nauki. (…) Kościół pełnił wówczas rolę kulturotwórczą (…) Pamiętajmy ponadto, że liturgia i muzyka nie istniały w próżni. Trzeba postrzegać muzykę jako instrument pozwalający lepiej zrozumieć przeszłość, bo była ona zawsze wpisana w główny nurt inicjatyw każdej cywilizacji." Tak wiec jak widzimy separacja sacrum i profanum wyrządziła wielką szkodę jednemu i drugiemu. A muzyki dotyczy to w stopniu szczególnym, jeśli zważymy, ze jest ona jednym spośród składników kultury jednym z najbardziej predestynowanych do przenoszenia umysłu ludzkiego w stany paramistyczne. Muzyka więc jest ze swej natury jeśli nie stricte religijna , to parareligijna przynajmniej. Muzyka ma więc wartość sakralna niezależnie od tego, jakie towarzyszą jej treści. Jerzy Nowosielski pisze, ze nie ma sensu dzielić malarstwa na religijne i świeckie, bo sztuka plastyczna zawsze jest przepojona integralnym sacrum. Uważam, że do muzyki również można te słowa odnieść w całej pełni. W okresie nazywanym dla potrzeb niniejszej pracy nowożytnym sakralność muzyki jako całości uległa poważnemu zatarciu. Większość ludzi skłonna jest za Goethem uważać muzykę sakralna jedynie za jakiś mały wycinek muzyki w ogóle. Jednak wobec różnorodności muzyki współczesnej nie sposób nie zauważyć, ze są w niej żywe wcale niemałe takie nurty które dokonują reintegracji sacrum i profanum w muzyce. Widać to zarówno w nowych kompozycjach muzyki poważnej, tak symfonicznej, jak kameralnej, w coraz powszechniejszym wykonywaniu muzyki dawnej, w popularnych aranżacjach chorału, wreszcie w takich nurtach muzyki jak: folk, world musie, new age, ccm i innych. Sakralność objawia się zresztą również w odbiorze muzyki pozornie zupełnie świeckiej – mianowicie w dyskotekach. Stany transowe osiągane przez ich uczestników maja bez wątpienia charakter parareligijny, zresztą nierzadko stanowią surogat religii. Stany te są też niezbitym dowodem na sakralność muzyki jako takiej, do której to tezy jestem całkowicie przekonany. Można więc z dużą doza prawdopodobieństwa stwierdzić, że oto jesteśmy świadkami kolejnego przełomu, że stoimy na progu kolejnej epoki w dziejach muzyki, równie wyraźnie odgraniczonej, jak poprzednie, wyżej omówione. Nie wiemy co prawda na pewno, czy muzyka pójdzie w kierunku reunifikacji nurtów, czy też pozostanie wielonurtowa. Prawie pewni możemy być, ze proces przynajmniej częściowej reintegracji sacrum i profanum w muzyce nie ulegnie regresowi, a może jeszcze mocno postąpić do przodu. Oczywiście, jeśli muzyka pozostanie wielonurtowa, to będą obok siebie występowały nurty zintegrowane i niezintegrowane. Możemy mieć nadzieję na kontynuację tego procesu, bo również i w innych dziedzinach życia zaczyna wracać myślenie holistyczne. W umysłach coraz większej grupy ludzi świat jest znów metafizyczną jednością, a duch i materia są ściśle ze sobą związane. Tak jak poprzednie przemiany nie były natychmiastowe, ale stanowiły długotrwałe procesy, tak i ta, której jesteśmy świadkami rozłożona jest na długie dziesięciolecia. W świetle tych rozważań pierwszy przełom – ten średniowieczny daleko traci na znaczeniu. Prawdziwą rewolucją była dopiero separacja sacrum i profanum w kulturze, a więc i w muzyce. I ta rewolucja, jak już wskazałem wyżej nie okazała się zbyt trwałą w swych skutkach. Prawdę mówiąc wydaje mi się, że wszelkie zmiany , a przynajmniej wszelkie trwałe zmiany w odbiorze muzyki maja i mieć będą charakter powierzchowny. Zmiany głębsze, takie jak oświeceniowa separacja sacrum i profanum nie maja i raczej mieć nie będą charakteru trwałego. Muzyka w każdej epoce rozwoju ludzkości miała, ma i mieć będzie mniej więcej podobny zespół funkcji, wśród których funkcje sakralne i świeckie będą się ze sobą przeplatać. Muzyka zawsze będzie bawić, czarować, chwalić bóstwa, zmuszać do refleksji, niezależnie od tego jak zmieniać się będą jej zewnętrzne formy.

Wczoraj dziś i jutro nachodzą na siebie i przenikają się. Granice między nimi nie są bynajmniej ostre. Szczególnie dla naszego obecnego czasu – czasu przejścia od nowożytności do ponowożytności nie da się mówić o jednym, wspólnym dla wszystkich sposobie odbioru muzyki. Stało się to sprawa zróżnicowana wręcz osobniczo. Percepcja muzyki ciągle się zmienia, zmienia się na naszych oczach. I co jeszcze ważniejsze, muzyka w ostatnich dziesiątkach lat gwałtownie przybiera na znaczeniu. Nie sposób pominąć milczeniem tego, ze dla większości ludzi, przynajmniej na pewnym etapie życia stanowi jeden z najistotniejszych jego składników. To zjawisko nigdy jak się zdaje nie było tak powszechne jak obecnie. Może to mieć wpływ na przykład na przyspieszenie zmian w muzyce i jej odbiorze, zarówno jeśli chodzi o polimorfizację, jak tez reintegrację. Dlatego też, jeśli poprzednie przemiany trwały średnio około dwóch stuleci, obecna może się dokonać w mniej niż pół wieku. Może więc dożyjemy nowego oblicza muzyki. Niezależnie od tego musimy jednak pamiętać, że wszystkie zmiany w muzyce, w jej formach, pojmowaniu i odbieraniu nie sięgają jej istoty, są tylko falami na powierzchni oceanu. W takim więc razie wczoraj dziś i jutro są tylko pojęciami względnymi. Może się i tak zdarzyć, że za lat pięćset, czy tysiąc o tych różnicach w pojmowaniu i odbieraniu muzyki w czasie, które mnie się wydają oczywiste, o tych wszystkich separacjach, polimorfizacjach i reintegracjach nikt nie będzie
ani myślał, ani pamiętał.

 

Żeby omówić taki temat, jak podany w tytule, trzeba się nasamprzód zastanowić, co to jest wczoraj, a co to jest dziś. Trzeba zdefiniować te terminy nie w sensie absolutnym, czy astronomicznym, ale w odniesieniu do pojmowania i odbierania muzyki właśnie. Trzeba się wręcz zastanowić, czy w ogóle istnieje jakieś jedno wczoraj i jakieś jedno dziś. Czy można wyróżnić dwa, jeden przeszły, a drugi teraźniejszy obszar czasowy, odróżniające się od siebie sposobem pojmowania i odbioru muzyki, a zarazem takie, aby wewnątrz jednego obszaru to pojmowanie i odbiór były w miarę jednorodne i spójne. Tym więc zajmujemy się w niniejszym tekście poświęconym procesowi ewolucji, a może rewolucji odbioru i pojmowania muzyki przebiegającym w czasie. Musimy więc sięgnąć do źródeł o czasach dawnych i późniejszych i porównywać to, co nam o pojmowaniu i odbiorze muzyki wiadomo. Trzeba więc zacząć od ustalenia ram czasowych naszych rozważań. Jako, że o muzyce starożytności i wczesnego średniowiecze wiemy stosunkowo niewiele, rozważania nasze proponuję zacząć od pełnego średniowiecza, czyli od około roku 1000 i troszkę później. Według dostępnych nam danych w tym czasie i w naszym kręgu geograficzno-kulturowym muzyka stanowiła system w miarę jednorodny. Oczywiście z racji braku polskich zapisów z tego okresu i niewielkiej ich liczbie z bezpośrednio po nim następującego o jednolitości muzyki możemy wnioskować z jednolitości instrumentarium. „Pisarz arabski Al.-Becri , piszący o Polsce i Słowianach w wieku X i XI powiada, że mają różne instrumenta muzyczne ze strunami i dęte, ze „mają jeden dęty, którego długość przechodzi dwa łokcie i drugi z 8-miu strunami, płaski a niewypukły"" (Gloger).„Jak wynikałoby ze szczegółowych dociekań w tym zakresie, gdzieś do przełomu XII i XIII wieku istniało jednolite instrumentarium rodzime. Składały się na niego różne formy gęśli, piszczałki, dudy, bębenki i in. Budowali je domorośli amatorzy. Wraz z narastającym od przełomu tych wieków zróżnicowaniem społecznym i podziałem pracy. Następuje rozwój muzykowania na dworach i w środowiskach miejskich, a stąd wzmożone zapotrzebowanie na instrumenty. Stąd w ciągu średniowiecza budowanie instrumentów muzycznych rozdwaja się na rzemieślnicze, miejskie, prowadzone przez specjalistów, ale bez reglamentacji cechowej, oraz na półamatorskie, chłopskie, obsługujące rynek wiejski. (..) W przypadku muzyki instrumentalnej mamy do czynienia z klasycznym przykładem rozdzielenia się w okresie od końca średniowiecza kultury ogólnopolskiej na dwa odrębne nurty: profesjonalny i ludowy." (Burszta). Wraz z rozdwojeniem instrumentarium paralelnie nastąpiło więc rozdwojenie muzyki. O ile dotąd była tylko jedna muzyka właściwa dla naszego kręgu kulturowego, odtąd były już dwa niezależne od siebie nurty: muzyki ludowej i muzyki profesjonalnej. Początkowo mimo wszystko nieodległe od siebie, z biegiem stuleci oddalały się coraz bardziej. Muzyka ludowa wykazywała się większą statycznością, profesjonalna zaś ulegała głębokim przemianom. Mamy już więc dwa okresy, wyraźnie odmiennego funkcjonowania muzyki. Archaiczny model jednonurtowy i średniowieczny model dwunurtowy. Czy możemy więc powiedzieć, że jeden z nich reprezentuje wczoraj, a drugi dziś? Żeby odpowiedzieć na to pytanie musimy odpowiedzieć sobie na pytanie, czy model dwunurtowy jeszcze funkcjonuje? Funkcjonował on jeszcze do przełomu XVIII i XIX wieku. Pisał o dwóch Goethe, choć już zupełnie inaczej, nietradycyjne wręcz widział granice między nimi: „Muzyka jest sakralna, albo świecka. Sakralność całkowicie odpowiada jej wzniosłości i tu oddziaływa ona najsilniej a życie, które we wszystkich czasach i epokach pozostaje bez zmiany. Muzyka świecka powinna być muzyką całkowicie radosną. Muzyka, która łączy w sobie charakter sakralny i świecki, jest bezbożna, a muzyka mierna, która znajduje

upodobanie w wyrażaniu uczuć mdłych, żałosnych i nędznych, jest godna pogardy. Nie jest ona bowiem wystarczająco poważna, żeby być sakralną i brakuje jej głównej cechy muzyki świeckiej: nie jest radosna." Ten goetheański rozdział sacrum i profanum w muzyce jest absolutnym novum i zaprzeczeniem dotychczasowej tradycji. Jest to swego rodzaju konsekwencja epoki oświecenia. Do czasów oświecenia, a na terenach wiejskich znacznie dłużej nie było rozdziału między sacrum i profanum tak rozumianego, aby była inna muzyka, czy też szerzej kultura świecka, a inna sakralna. Nie było tak, żeby pieśń kościelna nie mogła być wesoła. Choćby polskie, czy ukraińskie kolędy przeczą takiej tezie. A czy tradycyjna pieśń o tematyce świeckiej nie bywa poważna i refleksyjna? Wreszcie, czy w pieśni ludowej o tematyce świeckiej, mniejsza już o to, czy wesołej, czy smutnej nie można dostrzec specyficznego sacrum? Samo zresztą przeciwstawienie muzyki sakralnej i ludowej mocno dziwi, jeśli weźmiemy pod uwagę na przykład definicję kolęd: „ludowe piosenki, śpiewane w Polsce od Bożego Narodzenia, aż do święta M. B. Gromnicznej i utrzymane w charakterze radosnych pieśni i tańców". (Mizgalski) Jest więc kolęda kwintesencją sakralności i ludowości zarazem, bo ani jednego, ani drugiego nikt poważny jej nie odmówi. Wydaje się więc , że zacytowana teoria Goethego jest mocno naciągana i całkowicie abstrakcyjna. Stwierdza jednak przy tern jeden rzeczywisty fakt. Otóż w osiemnastym i dziewiętnastym wieku rozeszły się drogi muzyki religijnej i świeckiej. Nie chodzi zresztą tyle o rzeczywiste rozejście się stylu i formy, co o rozejście się muzyki w świadomości odbiorców. Mamy wiec drugi przełom, druga rewolucję w muzyce. Są więc już przynajmniej trzy oddzielne periody, jeśli chodzi o historie muzyki. Po tej rewolucji oświeceniowej przyszły jej konsekwencje. W nurcie muzyki profesjonalnej nastąpiły daleko idące rozszczepienia. Obok dominującej dotychczas muzyki kameralnej pojawiła się symfoniczna. W wieku XIX nastąpił też rozdział muzyki profesjonalnej na wysoka (poważną) i popularna (rozrywkową). To wszystko sprawiło, że dwunurtowość został zastąpiona wielonurtowościa, która w pełni rozkwitła w wieku XX i rozkwita nadal. Dziś odrębnych nurtów muzycznych, lokalnych i globalnych rządzących się własnymi prawami są tysiące. Być może sprawą nieodległej przyszłości jest stan, w którym tyle będzie odrębnych nurtów, ilu jest muzyków. Każdy będzie grał i śpiewał, swój styl, swoją muzykę. A to paradoksalnie będzie powrót do pierwotnego stanu jednonurtowego. Tym, co będzie łączyło poszczególnych muzyków i ich twórczość nie będzie taki, czy inny nurt, czy styl, skoro każdy będzie miał swój własny, ale muzyka jako taka. Znowu wiec będziemy mieli jedną muzykę, a nie muzykę poważną, rozrywkową, ludowa, dawna etc, etc, etc. Oczywiście przyszłości przewidzieć nie sposób, ale taki rozwój wypadków zdaje się wielce prawdopodobny. Jednak wyodrębnienie epok w dziejach obrazu muzyki nie jest głównym celem tej pracy. To dopiero fundament pod właściwe rozważania. Te zaś będą dotyczyć odbioru muzyki w poszczególnych epokach, w tym tytułowym wczoraj i dziś. Teraz już możemy określić, co jest wczoraj, a co jest dziś, czym zaś może być jutro. Mamy trzy okresy: pierwotny, do średniowiecza, dawny od średniowiecza do oświecenia i nowożytny od ośw
iecenia do czasów współczesnych, wyodrębnione według kryteriów zastosowanych powyżej. Nazwy poszczególnych epok są umowne, podobnie zresztą jak same epoki. Myślę więc, że epoka dawna , będzie wczoraj, a epoka nowożytna dziś. Epoka pierwotna, byłaby dniem przedwczorajszym, a owa wyimaginowana przyszła reunifikacja muzyki jutrzejszy. Zarówno o przedwczorajszym, jak o jutrzejszym dniu niewiele rzec możemy, chociaż z różnych przyczyn.