Kultura Okiem Svetomira

Skoro w poprzednich dwu tekstach omówiłem dwóch ludzi, których miałem szczęście osobiście poznać, w tym wpisie będę ten trend kontynuować. W odróżnieniu od obydwu opisanych wcześniej mnichów, Tadeusza Brosia znała swego czasu cała Polska. Prowadził on bowiem Teleranek, w czasach, gdy był to program kultowy. Również wtedy, gdy pewnej nocy wykluła się Wrona z jaja czerwonego, wskutek czego rano tegoż Teleranka nie było.  Dziś jest to tylko jeden z setek programów  dla dzieci emitowanych w dziesiątkach kanałów telewizyjnych, ale w czasach, gdy kanały były tylko dwa, Teleranek miał pozycję absolutnie wyjątkową i absolutnie wyjątkowy wpływ na kształtowanie się świadomości kulturowej młodych widzów. Nic więc dziwnego, że na organizowane w całym kraju spotkania z Brosiem dziatwa waliła tłumnie. W jednym z takich spotkań, zorganizowanym w Gminnym Ośrodku Kultury w Gorzycach, miałem okazję wziąć udział. Niestety, Tadeusz Broś okazał się być gwiazdą jednego programu. Po odejściu z Teleranka niczego znaczącego już nie osiągnął, a z czasem zupełnie się pogubił, mimo że niewątpliwie miał potencjał. Jego smutny przykład ukazuje, że ścieżka Twórcy Jednego Dzieła jest piekielnie niebezpieczna. Tylko artyści największego formatu, tacy jak omawiany kilka wpisów temu Roman Opałka mogą przejść ją zwycięsko.

Ojca archimandrytę Romana Piętkę OMI poznałem w podobnych okolicznościach, jak wcześniej Ojca Jana Berezę OSB, którego omówiłem w poprzednim wpisie. Po prostu w swoich wędrówkach w poszukiwaniu własnej ścieżki duchowej, parę lat po Lubiniu trafiłem do Kostomłotów. Przeszedł mi już entuzjazm do synkretyzmu, teraz fascynowała mnie duchowość Chrześcijańskiego Wschodu. Taką drogą odbywał się mój powrót do korzeni. W Kostomłotach byłem w lecie 2001 roku. Poznałem Ojca Romana i Brata Romana, a także dwie Małe Siostry, których imion nie pamiętam. Bardzo mi się tam podobało, ale niestety późniejsze okoliczności tak się ułożyły, że już tam nie wróciłem. Może kiedyś tam jeszcze pojadę, ale to już nie będzie to samo. Nie ma już monasteru ojców marianów, a parafia stała się de facto birytualna, zaś część jej wiernych wróciła do prawosławia. Mam poważne obawy, że neoński biskup siedlecki Zbigniew Kiernikowski nie czuje neounii i nie życzy jej dobrze. Jego działania, o których pisałem już tutaj i tutaj, sprawiają wrażenie szkodliwych. Ojciec Roman ożywił i rozsławił Kostomłoty. Biskup Kiernikowski może je zadusić, a resztki wezmą prawosławni. Nie można wykluczyć, że świadomość marnowania dzieła jego życia, przyspieszyła rozwój choroby i śmierć archimandryty.

Podobnie jak artyści plastycy, również duchowni katoliccy będą w tegorocznym cyklu wspomnieniowym znacznie szerzej reprezentowani, niż w poprzednim. W ubiegłym roku omówiłem bowiem tylko jednego księdza, w tym poświęcę teksty trzem. Nadal, co prawda, obawiam się wprowadzenia tutaj nadreprezentacji duchowieństwa, jestem jednak  głęboko przekonany, że żadnego z tej trójki nie mogę pominąć. Podobnie jak w przypadku wszystkich omawianych w tym cyklu wspomnieniowym zmarłych ludzi kultury,  tak również jeśli chodzi o duchownych, mój wybór jest całkowicie subiektywny. Czasem wybieram postacie mające fundamentalne znaczenie dla narodowej, a nawet światowej, czasem zaś osoby ogólnie mało znane, mające za to fundamentalne znaczenie dla mojej osobistej formacji kulturalnej. Wśród tegorocznych księży tutaj omówionych, znajdują się przedstawiciele obydwu grup. Opisany w ubiegłym tygodniu arcybiskup Życiński należy do pierwszej z nich, dwaj pozostali księża, a właściwie ojcowie, bo chodzi o zakonników, do drugiej.

Ojciec Jan Bereza OSB z Opactwa Benedyktynów w Lubiniu, niedaleko Leszna był bardzo interesującą postacią. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku był blisko związany z początkującym wówczas zespołem Maanam jako jego „nadworny” fotografik. Fotografią artystyczną parał się zresztą aż do końca życia, również jako mnich. Pozostawił po sobie wiele pięknych zdjęć, przedewszystkiem macierzystego opactwa. Nie fotografia jednak dominowała w jego twórczości. Bo twórcą był bez najmniejszej wątpliwości. Uprawiał tę dziedzinę twórczości, która kapłanowi przystoi najbardziej, czyli pisarstwo duchowe. Co prawda zwartych publikacyj pozostawił po sobie niewiele, ledwie dwie, czy trzy niewielkie książeczki, ale czytelnicy i widzowie pamiętają go także z niszowych biuletynów i programów telewizyjnych. Jego największym dziełem była jednak grupa medytacyjna skupiona wokół lubińskiego klasztoru. Jej praktyki łączyły w sobie elementy medytacji chrześcijańskiej opartej na doświadczeniu Ojców Pustyni i buddyzmu zen.

Myślę, że ojciec Jan bardzo świadomie wybrał akurat zen, gdyż jest on, wśród dalekowschodnich systemów medytacyjnych, jedynym dającym się praktykować w wersji okrojonej, pozbawionej własnej treści religijnej. Taki okrojony buddyzm zen bez buddyzmu daje się wkomponować w religijność chrześcijańską. Różnie można oceniać takie połączenie. Z jednej strony, skoro wspólnoty takie jak lubińska istnieją i trwają, oznacza to, że jest na nie zapotrzebowanie. Być może istnieją nawet ludzie, dla których są one jedyną drogą do Chrystusa i Kościoła. Z drugiej jednak strony pozostaje niebezpieczeństwo synkretyzmu. Jestem głęboko przekonany, że ojciec Jan synkretystą nie był. Świadczyły o tym jego kazania, jego Msze z Kanonem Rzymskim i wiele innych szczegółów. Nie mogę jednak tego samego szczerze powiedzieć o wszystkich uważających się za jego uczniów. Dlatego nie ganię tej ścieżki, ale też jej nie wychwalam. Dla mnie była ona etapem drogi powrotu do korzeni katolickiej wiary, co sobie cenię, dla kogo innego może być jednak krokiem w kierunku odejścia od Chrystusa i Kościoła, czego nie lekceważę.

Nie należę bynajmniej do tych, którzy uważają patriotyzm za najważniejszą z cnót. Nie wiem nawet, czy na mojej osobistej liście takowych zdołałby się on zmieścić w pierwszej dziesiątce. Szczerze mówiąc, bardzo w to wątpię. Ojczyzna nie jest dla mnie dobrem najwyższym. Wyżej cenię chociażby Rodzinę, Kościół i Cywilizację. Gdybym musiał wybierać, między dobrem mojej Rodziny, a dobrem mojej Ojczyzny, wybrałbym dobro Rodziny.

Jednak mimo to boli mnie, gdy widzę z jaką zaciętością środowiska „politycznie poprawnych” zwalczają polski patriotyzm. Szczególnie widać to na przykładzie warszawskiego Marszu Niepodległości, który stał się dla tych środowisk prawdziwa solą w oku. Imprezę tę zwalcza się za pomocą kłamstwa, oszczerczo przypisując jej organizatorom poglądy neonazistowskie. Przypominam, że Marsz organizuje kilkanaście organizacyj konserwatywnych i kilka narodowych. Żadna z nich nie jest nazistowska, co więcej żadna nie przyjmuje w swe szeregi nazistów. Ale wrogów Marszu fakty nie interesują. Bo marsz jest dla nich tylko pretekstem. Walka z Marszem Niepodległości jest de facto walka z polska Niepodległością, walka z samą Polską.

Znamienne, że do walki z patriotami lewacy wezwali na pomoc Niemców. Przeciwko Marszowi staną jutro niemieccy lewaccy terroryści, pogrobowcy Rote Armee Fraktion. Prawdopodobnie będą uzbrojeni i piekielnie niebezpieczne. Mam nadzieję, że policja zdąży ich wyłapać, zanim kogoś zabiją. Przypomnijmy sobie ubiegły rok. Patrioci spokojnie demonstrowali, a lewacy: dokonali wielu pobić, których ofiarami padali tak demonstranci, jak i policjanci, zmusili Marsz do zmiany trasy, eksponowali symbole zbrodniczego komunizmu. To wszystko są poważne przestępstwa, ale lewakom się upiekło i jutro zapewne posuną się dalej. Módlmy się o to, aby kogoś nie zabili, bo te lewackie zdegenerowane ścierwa zdolne są do wszystkiego.

Pierwszym przedstawicielem sztuk pięknych, którego omówiłem w tegorocznym cyklu wspomnieniowym był Jerzy Nowosielski. Drugim będzie artysta stylistycznie krańcowo odmienny od tamtego, a mianowicie Roman Opałka. Zmarł on w sierpniu we Francji, gdzie żył od 1977 roku. Najbardziej znany jest z monumentalnego cyklu obrazów, zatytułowanego   Opałka 1965 /1–∞. Cykl ten przedstawia ciągi cyfr na początkowo czarnym, a później szarym, stopniowo coraz jaśniejszym tle. Od wielu lat artysta skupiał się na tym cyklu i prawie że nie tworzył niczego innego. Cykl budzi powszechne zainteresowanie na całym świecie, niektóre z należących do niego dzieł znajdywały nabywców za zawrotne sumy, dzięki czemu Opałka zyskał status najdroższego żyjącego malarza polskiego. Nie wszystkim jednak te dzieła przypadły do gustu. Artyście zarzucano monotonię, brak pomysłowości, czy pójście na twórczą łatwiznę. Zwłaszcza ten ostatni zarzut jest totalnie chybiony. Konsekwentna, rozłożona na wiele lat,  realizacja jednolitej koncepcji twórczej, nawet pozornie prostej jest zadaniem niezwykle trudnym, można nawet powiedzieć, że przekraczającym możliwości znakomitej większości twórców.

Najdobitniej można się o tym przekonać, gdy się samemu spróbuje coś podobnego stworzyć, oczywiście niekoniecznie w dziedzinie malarstwa. Sam mam za sobą takie doświadczenie, oczywiście w nieporównywalnej skali i do tego zakończone całkowitym niepowodzeniem. Otóż w 2007 roku, pod wpływem impulsu, postanowiłem pisać kilka limeryków tygodniowo. Miałem zamiar kontynuować to przedsięwzięcie aż do osiągnięcia liczby tysiąca owych limeryków. Pierwotnie zamierzałem to osiągnąć w ciągu lat trzech, po roku zmodyfikowałem ten okres do lat siedmiu, a po dwóch całkowicie poniechałem tego dzieła. W sumie napisałem mniej niż trzysta limeryków, z których najwyżej jedna czwarta trzyma jakiś poziom.

Tymczasem Opałka tworzył swój cykl przez prawie pół wieku, bez dłuższych przerw, czy dzieł znacząco słabszych. Dzieło tego rodzaju zasługuje na najwyższy podziw, niezależnie od tego, czy zaspokaja nasze indywidualne potrzeby estetyczne, czy też nie.

Wspomnienie o arcybiskupie Życińskim, już raz publikowałem. Uważam jednak za słuszne wznowić je w dorocznym cyklu wspomnieniowym.

Wiadomość z Rzymu o nagłej śmierci metropolity lubelskiego arcybiskupa Józefa Życińskiego bardzo mnie zaskoczyła i zasmuciła. Zmarły arcybiskup był zaliczany do postępowego skrzydła polskiego episkopatu, ale zarówno na tle innych przedstawicieli tej frakcji, jak i ogółu polskich biskupów, wyróżniał się pozytywnie, szczególnie na płaszczyźnie intelektualnej. Cechował się nie tylko inteligencją, czy wiedzą, ale także, nie waham się tego rzec, prawdziwą mądrością.

Warto podkreślić, że jego otwartość była prawdziwa i obejmowała również tych, których otwartość innych postępowców zazwyczaj nie obejmuje. W swojej archidiecezji otaczał opieką nie tylko ruchy posoborowe ( a robił to bardzo aktywnie, chociażby dając schronienie tak kontrowersyjnemu teologowi jak o. prof. Wacław Hryniewicz OMI), ale także grupę wiernych przywiązanych do liturgii tradycyjnej. Archidiecezja lubelska była pierwszym w naszym kraju kościołem lokalnym, w którym mogli oni liczyć na dostęp nie tylko do regularnie celebrowanej Mszy Świętej Trydenckiej (co i tak należało już w owych czasach do rzadkości), ale także do sprawowanych w starym rycie takich sakramentów jak chrzest i małżeństwo. A działo się to wszystko na długo przed ogłoszeniem przez Ojca Świętego Benedykta XVI motu proprio Summorum Pontificum „uwalniającego” starą Mszę i stare sakramenty. Natomiast po wejściu w życie tego dokumentu, arcybiskup był pierwszym polskim hierarchą od czasów reformy asystującym do Mszy Trydenckiej (tak zwana Msza coram episcopo). Oczywiście nie można ukrywać i tego, że był bardzo sceptyczny co do szans Mszy Trydenckiej na odegranie znaczącej roli w przyszłości i jej powrót na dominujące pozycje w życiu liturgicznym Kościoła.

Była więc w postawie arcybiskupa pewna dwoistość. Dotyczyła ona nie tylko liturgii, ale także innych kwestyj, w tym i politycznych oraz za takowe powszechnie uważanych. Z jednej strony był entuzjastycznie nastawiony do Unii Europejskiej i integracji Polski z tym tworem, sceptycznie zaś do tych sił politycznych w naszym kraju, które odwołują się do tradycyj narodowych i religijnych. Całkiem niedawno ukarał starszego wiekiem kapłana za wygłoszenie patriotycznego kazania. Z drugiej jednak strony był konsekwentnym antykomunistą, jednoznacznie krytykującym także ugrupowania postkomunistyczne, obrońcą życia ludzkiego (ostatnimi czasy wypowiadał się stanowczo w sprawie zapłodnienia in vitro) oraz praw Kościoła i chrześcijan w przestrzeni publicznej. Równie niedawno skrytykował polski rząd za popieranie władz afgańskich, które prześladują chrześcijan. Zdecydowanie bronił też minister Radziszewskiej, atakowanej przez lobby homoseksualne.

Oczywiście, nie wszystko, co mówił i czynił zmarły metropolita, może się podobać konserwatywnemu publicyście, a zarazem katolickiemu tradycjonaliście. Nie wykluczam nawet, że te elementy, które podobać się nie mogą, stanowią większość. Nie mniej jednak byłbym intelektualnie nieuczciwy gdybym nie dostrzegał i nie chciał wskazywać ewidentnych, a przy tem niezwykle znaczących pozytywów obecnych w postawie arcybiskupa Życińskiego. Zdecydowanie jest mi on bliższy od tych wszystkich hierarchów, którzy formalnie stoją po stronie politycznej prawicy i nie biorą w obronę osób podejrzanych o herezję, ale z drugiej strony Mszy Trydenckiej boją się jak święconej wody, a w sprawie chrześcijan prześladowanych w Afganistanie nie mają odwagi się wypowiedzieć. Dlatego jego śmierć napełniła mnie smutkiem. Pozostaje nam tylko modlić się za jego duszę i pamiętać o jego dziełach, nie tylko tych wątpliwej wartości, ale przedewszystkiem o tych słusznych i wielkich.

W ubiegłym roku, w cyklu moich Wspomnień o ludziach kultury najwyraźniej zabrakło plastyków. W tym roku nadrobię ów brak i omówię dla równowagi dwóch. Pierwszym będzie zmarły na początku bieżącego roku Jerzy Nowosielski, którego osobiście uważam za najwybitniejszego polskiego malarza drugiej połowy XX wieku.

Za moje wspomnienie o tym artyście najlepiej posłuży poświęcony mu fragment mojego starego tekstu Sztuka, jako współuczestnictwo we wspólnocie Ducha:

Gdy się czyta jakiekolwiek teksty Jerzego Nowosielskiego, na przykład jego wywiady ze Zbigniewem Podgórcem rzuca się w oczy ciągłe przeplatanie się tematyki sztuki i tematyki religii. Potwierdza to tezę, którą już wyżej wygłosiłem, że dla tego artysty sztuka, a zwłaszcza malarstwo należy do dziedziny sacrum. „Malarstwo jest usiłowaniem wydobycia się na zewnątrz serca ludzkiego. Jako działalność należącą do sfery sacrum jest w porządku empirycznym czynnością rewolucyjną.” Warto tu wspomnieć, że całe malarstwo Nowosielskiego, nawet to zasadniczo świeckie, nawet abstrakcyjne jest w jakimś stopniu inspirowane ikoną, nie tyle zresztą jej treścią, co jej specyficzna estetyką. (…) Dowodzi to jak bardzo artysta jest przywiązany do swojej wizji sztuki jako sacrum. Centrum zarówno jego sztuki, jak i jego życia jest ikona. Zapytany o podział jego malarstwa na sakralne i świeckie, tak odpowiedział: „Broń Boże! Już sam taki podział jest nieporozumieniem. Moim zdaniem, sztuka jako tajemniczy akt ufności wypływający z wiary w rzeczywistość nie stworzoną należy sama w sobie do dziedziny sacrum i poza nią nie może w ogóle istnieć. Stąd wszystkie próby wyprowadzenia sztuki poza obszar sacrum kończyły się porażką. Przecież nie udało się jak dotąd, stworzenie sztuki materialistycznej, należącej wyłącznie do sfery profanum. Sztuka jest domeną sacrum i bez niego nie może istnieć.”