Kultura Okiem Svetomira

Skoro już czas jakiś błądzę po obrzeżach polskiego folku omawiając płyty, które można do tego gatunku zaliczyć, pod warunkiem, że się go szeroko rozumie, a które łączy to, że powstały poza środowiskiem folkowym, nie wypada abym nie napisał o najwybitniejszej polskiej płycie etnojazzowej. Chodzi o Past forward Grażyny Auguścik. Nie jest to już co prawda album nowy, ale kto powiedział, że tylko o nowościach pisać należy. Polskość tej płyty też nie jest stuprocentowa. Z jednej strony jest to album polskiej wokalistki, polska jest znakomita większość tekstów, a muzyka jest oparta na polskim folklorze. Z drugiej zaś strony, płyta została nagrana i wydana za oceanem, co może być jedną z przyczyn jej stosunkowo niewielkiej popularności w kraju. A zarówno artystka, jak jej dzieło na tę popularność bez wątpienia zasługują.

Na płycie znajduje się siedem dosyć długich utworów. Tytułowy Past forward to anglojęzyczny kawałek z orientalną melodią. Soul migration to instrumentalny utwór utrzymany w klimatach żydowskich. Pozostałe są wariacjami na temat polskiego folkloru muzycznego , tak nizinnego jak i górskiego, mocno podbarwionymi jazzem i egzotyką. Płyta może się nie spodobać folklorystycznym purystom, z racji obfitego użycia na niej akordeonu, który to instrument działa na przedstawicieli pomienionego środowiska jak czerwona płachta na przysłowiowego byka. Jako, że mnie do purystów prawie równie daleko jak do bolszewików, akordeon w adaptacjach polskiego folkloru mi nie przeszkadza, a wręcz przeciwnie. W tym przypadku nadaje on płycie specyficznego klezmerskiego posmaku, jednocześnie przysparzając jej spójności i pomnażając przyjemność płynącą z jej słuchania.

Drugiej takiej płyty, a nawet choćby tylko porównywalnej na naszym rynku nie ma, choć w sumie mogłaby być, bo pewną ilość inspirowanych polskim folklorem smoothjazzowych piosenek nagrała, w początkach swojej kariery, Anna Maria Jopek. Rozproszyła je jednak po kilku płytach, do Bosej włącznie, toteż nie da się ich postrzegać jako jednej całości, a tym bardziej porównywać z inną całością. Są też jeszcze płyty zespołów etnojazzowych, takich jak Stilo, czy Lautari, ale one z racji mało wokalnego charakteru zajmują nieco inną półkę w moim osobistym katalogu muzycznym.

Na koniec kilka refleksyj natury ogólniejszej, nie przynależących ściśle do tej konkretnej recepty. Jako, że przy poprzednich moich recenzjach zrodziły się pewne wątpliwości, chciałbym je niniejszym wyjaśnić. Otóż moje recenzje muzyczne nie są szczegółowymi analizami omawianych wydawnictw, ale swobodnymi impresjami na ich temat, powstałymi po wielokrotnym przesłuchaniu.

Po raz drugi w ciągu niedługiego czasu przystępuję do omawiania płyty przynależącej gatunkowo do szeroko rozumianego folku. Tym razem padło na krążek zatytułowany Czesław śpiewa. Jest to płytowy debiut zamieszkałego na stałe w Danii Czesława Mozila. Artysta jest jednocześnie absolwentem akademii muzycznej w klasie akordeonu i właścicielem restauracji.

Połączenie tego instrumentu i gastronomii nasuwa skojarzenia z zespołem Raz Dwa Trzy, którego brzmienie jest zdeterminowane przez akordeon i którego wokalista, Adam Nowak, zanim został muzykiem, był kelnerem. Skojarzenie jest nadzwyczaj trafne, bowiem podobieństw jest więcej. Wskazać tu należy przede wszystkim na niebanalne, zmuszające do myślenia teksty. Muzycznie natomiast bliżej jest do znacznie mniej znanego zespołu Yahozna, w porównaniu z RDT jest u śpiewającego Czesława więcej jazzu, więcej folkloru i więcej instrumentów dętych. Charakterystyczną cechą krążka jest specyficzny, dosyć wysoki głos wokalisty, udatnie podkreślający moc wyśpiewywanych tekstów.

Na początku tekstu zaliczyłem omawianą płytę do szeroko rozumianego folku. Na temat przynależności muzyki akordeonowej, w tym twórczości zespołu Raz Dwa Trzy, do tego gatunku toczyły się swego czasu w środowisku folkowym zażarte spory. Przeciwnicy takiej klasyfikacji podnosili argument, że instrument ten nie jest tradycyjnie ludowym, a wręcz przeciwnie, można go nazwać antyludowym, gdyż zdaniem niektórych badaczy do spółki z młockarnią zabił muzykę ludową. Hołdują oni bowiem mitowi o odwiecznym folklorze, który zrodził się w zamierzchłym średniowieczu, przez kilka wieków trwał w stanie prawie niezmienionym, po czem nagle zginął, zmieciony przez nowoczesną cywilizację. Według mojej wiedzy, taki twór nigdy nie istniał. Rzeczywiście istniejący folklor ulegał ciągłym choć powolnym przemianom tak dyfuzyjnym jak inwencyjnym. Toteż młockarnia i akordeon mogły zabić co najwyżej pewien styl w muzyce ludowej, niestary zresztą, tworząc przy okazji nowy, równie ludowy.

Wywód o ludowości akordeonu przeprowadziłem wyłącznie po to, by ubiec tych, którzy będą negowali folkowość omawianej płyty, jak mi się to przydarzyło przy poprzedniej recenzji. Zresztą, folkowa, czy nie, płyta jest na pewno warta posłuchania.

Zespół 2Tm2,3 znany jest przede wszystkim z ostrego, rockowego grania o wyraźnie chrześcijańskim przekazie z rzadka przeplatanego łagodniejszymi balladami. Nowa, akustyczna płyta, zatytułowana Dementi, wyróżnia się więc w dyskografii grupy. Pojawienie się takiej produkcji właściwie nie dziwi, skoro już od kilkunastu lat, od czasu słynnej serii koncertów Unplugged w MTV, nagrywanie przez zespoły rockowe przynajmniej jednej płyty akustycznej stało się na tyle modne, że można je nazwać standardem. Jednak zawartość płyty nie jest typowym akustycznym rockiem. Zespół wykorzystał bowiem nagranie bez prądu do przeprowadzenia swoistego eksperymentu stylistycznego, nie pierwszego zresztą w dorobku muzycznym tworzących go artystów. Dementi jest więc albumem nie rockowym, ale folkowym. Na siłę można by go zmieścić w nurcie klezmerskim. Zarówno w warstwie tekstowej, jak i muzycznej jest on ściśle osadzony w klimatach żydowskich, w tej pierwszej starotestamentalnych (teksty piosenek to cytaty i parafrazy biblijne) w drugiej nowożytnych, zarówno aszkenazyjskich,jak i sefardyjskich.

Artystycznie jest to bardzo ciekawy pomysł, na pewno warto takie płyty robić. Jak dotąd na naszym rynku muzycznym propozycyj czerpiących z tradycji żydowskich jest raczej za mało niż za dużo. A takich które mają szanse trafić do słuchacza spoza środowiska folkowego jest już jak na lekarstwo. W zasadzie przychodzi mi w tym kontekście do głowy jedynie Alkimija Justyny Steczkowskiej. Dlatego uważam że pod względem muzycznym Dementi wypełnia ważną lukę.

Problem leży gdzie indziej, mianowicie w religii. Nie byłoby go, gdyby zespół nie deklarował się jako chrześcijański. Tak się bowiem składa, że od zespołu chrześcijańskiego wymaga się więcej. W szczególności, kiedy zespół taki nagrywa płytę stricte religijną, a z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w tym przypadku, powinna ona mieć charakter jednoznacznie chrześcijański. Dementi takowym się nie legitymuje. Posiada ona jak już pisałem wyżej, wybitnie żydowski wyraz, a jedynym jej elementem świadczącym, że w ogóle zaistniało jakieś Nowe Przymierze jest nazwa zespołu. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest zapewne specyficzna formacja religijna jaką jego członkowie, po swoich nawróceniach przechodzą na Drodze Neokatechumenalnej. DN jest niewątpliwie, wśród wielkich ruchów posoborowych wspólnotą najbardziej zjudaizowana. Dementi można więc uznać za przykład neokatechumenalnej pobożności ludowej. Nie twierdzę, że DN jest bardziej żydowska niż katolicka. Stwierdzam jedynie fakt, że w danym przypadku neokatechumenalna formacja wydała owoc w postaci czysto starotestamentalnej płyty. Trochę to dziwne kiedy dużo bardziej katolickie płyty niż katoliccy neokatechumeni wydaje choćby taka Sinead O’Connor, której katolicyzm jest mocno wątpliwy.

Jedną z cech charakterystycznych górnośląskiej kultury tradycyjnej jest umiłowanie śpiewu chóralnego. Rozmaite chóry, głównie kościelne, ale nierzadko też świeckie, istnieją nie tylko w każdym śląskim mieście, ale też w wielu wioskach. Korzeni tej tradycji dopatrywać się można w śląskiej wielokulturowości, zarówno w aspekcie etnicznym, jak i religijnym. Chóry i inne zespoły śpiewacze służyły bowiem budowaniu tożsamości etnicznej i wyznaniowej, zwłaszcza wtedy, gdy była ona zagrożona. W czasach germanizacji chóry polskie były często jedynymi wspólnotami, gdzie można było świadomie kształtować tożsamość polską. Z kolei za panowania bezbożnego reżimu komunistycznego, chóry parafialne były jednymi z nielicznych grup, w których można było prowadzić w miarę regularną, choć może nieco jednostronną formację religijną. Po prostu wszelkiej maści władzom nieco niezręcznie było zwalczać grupy zajmujące się akurat śpiewem. Oczywiście, gdzieniegdzie zdarzały się mniej lub bardziej stanowcze prześladowania chórów i chórzystów, nigdy jednak (może poza apogeami totalitaryzmów) nie przybierały one tak drastycznych form jak w przypadku innego typu organizacji.

Nic więc dziwnego, że również w Gorzycach, w powiecie wodzisławskim, żywe były tradycje śpiewu kościelnego. Od ostatniej wojny działały tu przynajmniej dwa chóry parafialne. Pierwszy, istniejący od lat czterdziestych do sześćdziesiątych funkcjonował pod przewodnictwem ówczesnego organisty gorzyckiego Antoniego Hurskiego, a następnie nauczyciela Ryszarda Podeszwy. Drugim jest chór Cantemus Domino, który właśnie obchodzi srebrny jubileusz. Powstał on na wiosnę 1983 roku z inicjatywy ówczesnej przełożonej gorzyckiego klasztoru Sióstr Elżbietanek, s. Wiesławy, przy poparciu proboszcza ks. prałata Jana Rzepki. Pierwszy występ chóru miał miejsce podczas Mszy Świętej prymicyjnej pochodzącego z Gorzyc ks. Henryka Olszara. Od tego czasu gorzyccy chórzyści uświetnili swoim śpiewem setki obchodów religijnych nie tylko w samych Gorzycach, ale także w bliższej i dalszej okolicy. Być może najważniejszą uroczystością, którą gorzyckim chórzystom dane było upiększać była koronacja papieskimi koronami Cudownego Obrazu Matki Boskiej Fatimskiej w Sanktuarium w Turzy Śląskiej. Chór najczęściej występuje podczas Mszy Świętej i innych nabożeństw, przyczyniając się do nadania liturgii godnej oprawy artystycznej. Nie jest to jednak jego jedyna aktywność. Od lat bowiem również koncertuje w świątyniach i innych salach, wykonując repertuar odpowiedni dla danego okresu liturgicznego. Najpopularniejsze są koncerty kolędowe, które jak dotąd odbywały się w miarę regularnie nie tylko w Gorzycach, lecz także w innych miejscowościach. Chór brał też udział w konkursach i przeglądach osiągając pewne sukcesy. Niewątpliwie najważniejszym dokonaniem tego zespołu jest nagranie w 2006 roku płyty z kolędami zatytułowanej Wśród nocnej ciszy. Album zawiera 23 utwory, tak tradycyjne, jak i współczesne, znane i nieznane, w aranżacjach klasycznych i awangardowych. Całość jest spójna, ciekawa i przyjemna w słuchaniu.

Działalność śpiewacza chóru ma więc dwa podstawowe aspekty: religijny i artystyczny. W tym pierwszym zakresie chórzyści pracują dla Chwały Boga i pożytku Jego świętego Kościoła. W drugim dostarczają wrażeń artystycznych i kontaktu z dobrą muzyką mieszkańcom swojej parafii i okolicy. A warto wiedzieć, że funkcja ta jest spełniona w dwójnasób, zważywszy, że w repertuarze chóru znajdują się utwory takich wybitnych kompozytorów jak Verdi, Mozart, Beethoven, Bach, Arcadelt, Czajkowski, Rimski-Korsakow, czy Liszt. Wiele pieśni jest w języku łacińskim, co większości słuchaczy daje jedyną okazję do zapoznania się z tekstami do niedawna królującymi w naszej liturgii. Wykonywanie takich pieśni przez gorzycki chór wpisuje się doskonale w postulowane przez Ojca Świętego Benedykta XVI wracanie do tradycyjnych form muzyki liturgicznej. Od około dekady chór ma też w repertuarze kilka pieśni w języku starocerkiewnosłowiańskim pochodzących z rytu bizantyjskiego. To z kolei jest realizacją wezwania Papieża Jana Pawła II do oddychania dwoma płucami Kościoła – wschodnim i zachodnim. Używanie przez wiejski chór parafialny dwóch starodawnych języków liturgicznych, pięknie ukazuje uniwersalność Kościoła.

Chór gorzycki nie tylko śpiewa. Jest także instytucją dbającą o formację religijną swoich członków. Troska ta przejawia się w organizacji corocznych pielgrzymek do sanktuariów w kraju i za granicą, na których opiekę duszpasterską nad chórzystami sprawuje ks. dziekan Ginter Lenert. Ale nie tylko religijna formacja odbywa się w chórze. Kontakt z dziełami wielkich twórców, przekazanie przez dyrygenta podstawowych informacji o tychże twórcach, to całkiem rzetelna formacja intelektualna. Ale na tym nie koniec. Wspomniałem na wstępie, że chóry pełniły funkcję struktur budujących tożsamość. I dziś też budują tożsamość, tyle, że inną niż dawniej i w innym zakresie. Struktury budujące, czy wzmacniające tożsamość, potrzebne są tam, gdzie jakaś tożsamość znajduje się w sytuacji granicznej. W omawianych wyżej przypadkach takimi sytuacjami granicznymi były prześladowania. Dziś oczywiście nikt nikogo, za obieranie takiej czy innej tożsamości nie prześladuje, toteż ta sytuacja graniczna ma zupełnie inny charakter. Jest nią wzrost i umacnianie się tożsamości regionalnych, częściowo jako reakcja na zmęczenie rozmaitymi nacjonalizmami, częściowo zaś jako reakcja na globalizację. Jako, że chóry stały się integralną częścią górnośląskiej tradycji, to Ślązak śpiewający w chórze jest aktywnym uczestnikiem specyficznie śląskiej kultury regionalnej i daje wyraz swojej górnośląskiej tożsamości. Z zaspokajaniem potrzeby tożsamości, zazwyczaj, zwłaszcza współcześnie idzie zaspokajanie potrzeby wspólnoty. Chór staje się dla swoich członków niejako forum życia towarzyskiego. Chórzyści spotykają sie przy ognisku, czy przy kawie, częste są też improwizowane spotkania towarzyskie po próbach. Obydwie te potrzeby można też rozpatrywać łącznie, traktując je jak jedna, która można określić jako potrzebę przynależności. Samo śpiewanie zresztą, to nie tylko zaspokajanie potrzeb religijnych i artystycznych słuchaczy ale również zaspokajanie przynajmniej dwóch rodzajów potrzeb samych śpiewaków. Jeśli chodzi o potrzeby religijne, to sprawa jest oczywista. Jednak nie są one jedynymi potrzebami, zaspokajanymi przez śpiewanie w chórze. Zaspokaja ono również potrzebę, którą n
azwałbym potrzebą ekspresji, wyrażenia się, wykazania sie w czymś pożytecznym. Jest to ważne szczególnie dla ludzi, którzy nie są w danym momencie życia aktywni zawodowo, a takich jest w chórze sporo.

Kolejną forma działalności chóru, może uboczną, ale mająca niemałe znaczenie dla rozwoju lokalnej społeczności jest prowadzenie przez chór kroniki, w której jest opisywana jego śpiewacza i pozaśpiewacza działalność. Kronika ta, oprócz swojej funkcji wewnętrznej, służącej członkom chóru posiada również funkcję zewnętrzną, służąc badaczom jako materiał do pracy naukowej. Została juz wykorzystana przy pisaniu kilku prac magisterskich poświęconych działalności miejscowych chórów. Jednak kronika ta zawiera materiał sposobny również do badań w innych dziedzinach. Są w niej umieszczane na przykład pocztówki z wakacji nadsyłane przez chórzystów. Może to pomóc w badaniach nad preferencjami turystycznymi w różnych okresach. Liczne zdjęcia z imprez chóralnych mogą służyć jako pomocniczy materiał badawczy do studiów między innymi nad ubiorem i kuchnią. Najogólniej mówiąc jest ta kronika doskonałym źródłem dla przyszłych badaczy kultury górnośląskiej z przełomu XX i XXI wieku.

Zespół pod dyrekcją Olgi Rumpel liczy dziś ponad pięćdziesięciu członków. Po siostrze Wiesławie akompaniowała mu przez wiele lat jej następczyni w gorzyckim klasztorze, siostra Stanisława. Obecnie, od kilku lat czyni to kolejna przełożona elżbietanek, siostra Hiacynta .

Może się komuś wydawać, że przeceniam rolę chóru, zwłaszcza na płaszczyznach pozaartystycznych. Jednak trzeba pamiętać, że chór na wsi to zupełnie co innego niż chór w mieście. W dużych miejscowościach, chóry, czy to zawodowe, czy społeczne są prawie wyłącznie zespołami muzycznymi. Natomiast w parafii, która liczy 4500 wiernych, zamieszkałych w pięciu mniejszych i większych wioskach, pięćdziesięcioosobowy chór jest znaczącą organizacją społeczną, skupiającą zauważalny odsetek ludności. Taka struktura, zwłaszcza jeśli wykazuje regularną aktywność nigdy nie pozostaje bez wpływu na życie lokalnej społeczności.

Wydawałoby się, że moje galerie dźwiękowe, poświęcone muzyce sakralnej, a przede wszystkim liturgicznej i moje, również ubarwione materiałem dźwiękowym, teksty o artystach eurowizyjnych, to dwa różne światy, które oddziela wielka przepaść i których nic łączyć nie może. A jednak jest inaczej. Doskonałym przykładem przenikania eurowizyjnej i liturgicznej rzeczywistości muzycznych jest twórczość włoskiej piosenkarki Carli Bissi, znanej jako Alice. Artystka ta, urodzona w 1954 roku, wygrała w 1981 festiwal w San Remo, a w 1984 reprezentowała swój kraj na Konkursie Piosenki Eurowizji. W swej bogatej dyskografii ma ona płytę, która zasługuje na zapamiętanie. Chodzi o album God is my DJ z roku 1999.

Jest to produkcja, na którą składają się utwory dosyć różnorodne, pochodzące nie tylko od różnych twórców ale także z różnych epok, a mimo to stanowiąca całość bardzo harmonijną. Można tu usłyszeć chorał gregoriański reprezentowany przez interesujący zestaw, składający się z wielkopiątkowych improperiów i wielkanocnej sekwencji, muzykę tak zwaną poważną w postaci śpiewu Pie Jesu z Requiem Gabriela Faure i sporą dawkę popu.

W odróżnieniu od większości tego typu produkcji, płyta Alice cechuje się autentycznym nastrojem religijnego rozmodlenia a jednocześnie wysokim poziomem artystycznym. Z każdej tego rodzaju produkcji, zwłaszcza jeżeli prezentują tak wysoki poziom jak ta, należy się cieszyć i każdą warto zauważać. Każda bowiem jest krokiem w kierunku przywrócenia religii należnego jej miejsca w głównym nurcie kultury. Z tego też powodu pozwoliłem sobie na napisanie słów paru o płycie, która nowością już dawno być przestała. Na koniec, jak zwykle,przykład muzyczny.

Victimae paschali laudes

Teksty utworów