Kultura Okiem Svetomira

Był czas i trwał on jeszcze do niedawnych dni, kiedy to tradycja nie była wysoko ceniona, można by rzec nie była w modzie. Powszechne było podówczas przekonanie, że tylko to, co nowoczesne i postępowe jest dobre, co zaś jest tradycyjne, zachowawcze jest automatycznie złe. Postęp był największą wartością. Zjawisko to nie ograniczało się do jednego kraju, czy regionu, ale miało charakter globalny. Uważano, że za nowoczesną technologią musi iść nowoczesny ustrój społeczny, nowoczesne obyczaje, nowoczesna sztuka, nowoczesna muzyka, a nawet nowoczesna religia. Wraz z unowocześnianiem tych wszystkich dziedzin postępowało ich wzajemne oddzielenie i oddalenie od siebie. O ile w społeczeństwie tradycyjnym technologia, ustrój, obyczaje, sztuka, muzyka, religia i inne dziedziny życia stanowiły zintegrowany system wzajemnie przenikających się elementów, o tyle w społeczeństwie nowoczesnym każda z tych dziedzin była kształtowana i funkcjonowała w oderwaniu i izolacji od pozostałych. Sztuka i muzyka straciły swoje oparcie w religii, ustrój oddzielono od obyczajów, a technologię od kultury. Takie tendencje doprowadziły do dezintegracji życia społecznego i indywidualnego człowieka. Człowiek nie może prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od korzeni, a tymi korzeniami naszego człowieczeństwa jest właśnie tradycja. Według Marcela Peresa jednym z największych problemów naszych czasów jest oddzielenie sfery duchownej od świeckiej, a przede wszystkim oddzielenie religii od kultury. Sztuka, literatura, muzyka w społeczeństwie nowoczesnym są dziedzinami po pierwsze świeckimi, a po drugie autonomicznymi, ściśle oddzielonymi jedno od drugiego. W społeczeństwie tradycyjnym kultura jest systemem integralnym i dzięki temu społeczeństwo takie również jest wewnętrznie zintegrowane, czego o nowoczesnym nijak powiedzieć się nie da. Zastanówmy się więc czym jest ta tradycja stanowiąca o integralności kultury? Czy jest ona systemem zamkniętym, czy też żywym i podlegającym ewolucji? Co rozumiemy przez żywą tradycję? Czy tradycja jest potrzebna współczesnemu człowiekowi? I wreszcie, czy tradycja bezpowrotnie zaginęła, czy też może obserwujemy nawrót do niej?

Kazimierz Dobrowolski definiuje tradycje szeroko: „Przez tradycję rozumiemy w zasadzie wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie”. Ryszard Tomicki znacznie ją zawęża: „Tradycją danej grupy społecznej jest ta część dziedzictwa przekazywanego drogą transmisji ustnej i pokazu, której przejmowaniu towarzyszy świadomość pochodzenia jej z przeszłości, która jest przez grupę afirmowana i stanowi obiekt emocjonalnego przywiązania wyrażającego się w przekonaniu o jej wartości i niemożności zmiany bez istotnych konsekwencji negatywnych dla grupy bądź jednostek”. Jeszcze inaczej definiuje ją Władysław Kopaliński w swoim „Słowniku wyrazów obcych” : „Przekazywanie z pokolenia w pokolenie obyczajów, wierzeń, zasad, przekonań,, sposobów myślenia, odczuwania, albo postępowania, wydarzeń z przeszłości traktowanych jako historyczne (chociaż niesprawdzalnych), umiejętności artystycznych albo rzemieślniczych etc.; przekazany przez przodków obyczaj, zasada, wierzenie etc.” Samo słowo tradycja to łacińskie traditio i oznacza „wręczanie, nauczanie, podanie”. Tak więc istotą tradycji niezależnie od różnic miedzy poszczególnymi definicjami byłoby przekazywanie pewnych treści z pokolenia na pokolenie. Powstają przy tym dwa pytania. Po pierwsze, czy tradycją byłyby jak chce Dobrowolski, wszystkie przekazywane treści, czy też, za Tomickim tylko stanowiące obiekt emocjonalnego przywiązania? Po drugie zaś, czy tradycja jest niezmienna, czy też ulega ewolucji? Definicja Dobrowolskiego pozwala przyjąć, że tradycja stale ewoluuje. Przyjmijmy bowiem, że generacja n przejęła pewną spuściznę generacji n-1. Następującej po sobie generacji n+1 przekazuje tę tradycję wzbogaconą o własne doświadczenie i inwencję. Nie jest to więc przekaz identyczny

z tym , który otrzymała od poprzedników. Tomicki pisze zaś o „niemożności zmiany bez istotnych konsekwencji negatywnych dla grupy bądź jednostek”. Mnie osobiście bliższa jest definicja Dobrowolskiego. Ujmuje ona tradycję znacznie szerzej niż Tomicki, a zważyć należy, że tradycja jest systemem integralnym i elementy mające wartość emocjonalną nie mogą w pełni funkcjonować bez tych, które takiej wartości nie mają. Poza tym związek emocjonalny z danym przejawem tradycji jest rzeczą zmienną. Na różnych etapach naszego życia wiążemy się silniej z różnymi elementami przekazu. Poza tym emocjonalne przywiązanie jest kwestią indywidualną, u każdego członka danej społeczności odmiennie ukształtowaną. Skoro więc w obrębie danej grupy poszczególni jej członkowie są emocjonalnie przywiązani do różnych elementów otrzymanego przekazu, znaczyłoby to, że nie istnieje wspólna tradycja tej grupy, a jedynie indywidualne tradycje jej poszczególnych członków. A jednak nikt nie mówi o tradycji poszczególnych ludzi, ale o tradycji takich, czy innych grup, czy społeczności. Tradycja ma wymiar społeczny. Tak więc niesłuszne wydaje się traktowanie emocjonalnego przywiązania jako koniecznego wyróżnika tradycji. Inną jeszcze kwestią jest droga transmisji. Tomicki wspomina jedynie o transmisji ustnej i pokazie. Jest to niewątpliwie słuszne dla tradycji ludowej, gdyż w kulturze ludowej pismo nie odgrywało znaczącej roli. Jednak tradycja ludowa nie jest jedyną tradycją. Niemniej istotnym nurtem jest tradycja religijna w jej wymiarze oficjalnym, w naszych warunkach kościelnym. Tradycja kościelna nie mogłaby się obejść, wręcz nie byłaby sobą bez tekstów pisanych. Grupa, której dotyczy jest zbyt duża i zbyt rozległa terytorialnie, kulturowo i czasowo, aby transmisja ustna i pokaz mogły być wystarczające. Zresztą trzeba sobie powiedzieć, że etnografia polska okresu powojennego nazbyt się chyba koncentrowała na problematyce chłopskiej, utożsamiając kulturę tradycyjną wyłącznie z kulturą chłopską. Gdy mówimy o istocie tradycji i jej roli w społeczeństwie nie możemy się ograniczyć do tradycji chłopskiej, czy wiejskiej. Reasumując mogę powiedzieć, że za tradycję danej grupy uważam ogół wiedzy teoretycznej i praktycznej przekazanej różnymi drogami obecnym członkom grupy przez ich poprzedników. Piszę o poprzednikach, a nie o przodkach, gdyż własną tradycją wykazują się również grupy, których członkowie nie są ze sobą spokrewnieni, jak kościoły, zakony, czy rozmaitego rodzaju bractwa, towarzystwa, organizacje sportowe, harcerskie. W dalszej części pracy będziemy się też zastanawiać, czy tymi poprzednikami są wyłącznie dawniejsi członkowie tejże grupy, czy też mogą to być jakieś autorytety spoza tejże.

Dla potrzeb niniejszej pracy wyróżniać będziemy trzy rodzaje społeczeństw: społeczeństwo przednowoczesne, w którym tradycja pełniła (a miejscami nadal pełni) dominującą rolę, społeczeństwo nowoczesne, w który rola tradycji była , czy też jest minimalna i społeczeństwo ponowoczesne poszukujące własnej tradycji. Najczęściej zresztą jest obecnie tak, że w jednym społeczeństwie występują grupy przynależące do tych trzech typów. Jeśli chodzi o społeczeństwo polskie , to do grup przednowoczesnych możemy zaliczyć moim zdaniem przede wszystkim Starowierców, Łemków i część Górali. Najbardziej typową grupą przednowoczesną w Polsce, w życiu której tradycja odgrywa ogromną rolę są niewątpliwie Starowiercy, zwani też Staroobrzędowcami lub raskolnikami (od rosyjskiego słowa raskoł, oznaczającego schizmę). Żyją oni na północny wschodzie Polski, pobliżu granicy z Obwodem Królewieckim. Ich kultura jest zdominowana przez tradycję wyznawanej religii. A jest to religia bardzo surowa. Starowiercy nie golą bród nie piją alkoholu, kawy, ani herbaty, nie palą tytoniu, nie używają instrumentów muzycznych. Dzięki tradycji, którą kultywują udało im się przez trzysta z górą lat zachować odrębność i tożsamość, żyjąc wśród ludzi odmiennych religijnie i etnicznie. Łemkowie z kolei są grupą w pewnym sensie tragiczną. Przez bolszewicki reżim wygnani z rodzinnych gór, rozproszeni po równinnej ziemi również przetrwali i zachowali tożsamość dzięki religijnej i etnicznej tradycji, której sławę zyskała przede wszystkim przepiękna muzyka. Również oni jedynie dzięki tradycji zachowali swoją tożsamość i nie roztopili się ani w polskości, ani w ukraińskości. W społeczeństwie nowoczesnym tradycja nie odgrywa żadnej roli, jest wręcz lekceważona i traktowana jako zjawisko negatywne, jako zbędny balast z przeszłości. Typowym przykładem takiego społeczeństwa są społeczności miejskie XX wieku. Panował w nich, poza nielicznymi wyjątkami kult nauki, nowoczesności i postępu. Wartości tradycyjne i takież wzorce zachowań były zwalczane jako „nienaukowe”, wsteczne i nie przystające do współczesności. Ludzi praktykujących kulturę tradycyjną, czy to ludową, czy religijną, czy szlachecką nie tyle może prześladowano (choć i takie przypadki do rzadkości wcale nie należały), co po prostu wyśmiewano. W moim przekonaniu postępowanie takie obywało się ze szkodą nie tyle może owych wyśmiewanych (choć na pewno wywołało niejedną tragedię osobistą), co przede wszystkim samego społeczeństwa nowoczesnego. Odrzucenie tradycji prowadziło bowiem nieuchronnie najpierw do dezintegracji życia społecznego, a w czasach nam bliższych również życia indywidualnego poszczególnych osób. Oczywiście na wytworzenie się takiego społeczeństwa pozbawionego tradycji miało wpływ wiele czynników politycznych , ekonomicznych i kulturowych. Jako pierwsze zaistniały czynniki kulturowe, które pojawiły się już w XVIII wieku w postaci działalności oświeceniowych filozofów i pisarzy, których poglądy nie miały jednak podówczas wpływu na szerokie masy społeczne. Jednak hasła nawołujące do walki z „ciemnotą i zabobonem” miały jeszcze wrócić ze zdwojoną siłą w bardziej dla nich sprzyjających warunkach. Te sprzyjające warunki do niszczenia tradycji świadomego, czy nieświadomego przyniosły procesy industrializacji i urbanizacji rozwijające się przez cały wiek XIX. Tak więc druga fala scjentystycznego filozofowania i pisarstwa w postaci pozytywizmu odniosła bardziej wymierny skutek, zwłaszcza, że ma ona wpływ na myślenie ludzi w zasadzie do dzisiaj. Pomyślmy, ile osób ma skrzywiony obraz na przykład ludowego lecznictwa wywołany lekturą „Antka” Bolesława Prusa. W wieku XX do czynników kulturowych i ekonomicznych dołączyły polityczne. Zaliczam do nich przede wszystkim ruch socjalistyczny i jego specyficzną formę – system komunistyczny. Co prawda włada ludowa deklarowała ochronę kultury tradycyjnej, przez które to pojęcie rozumiała wyłącznie kulturę chłopską, a nawet nie całą tylko jej wewnętrzne przejawy. Jednocześnie jednak czynnie zwalczała nie tylko tradycję szlachecką, religijną i mniejszości narodowych, ale również wszystkie te elementy kultury ludowej, które się nie zgadzały ze światopoglądem marksistowskim. W latach dziewięćdziesiątych w kraju naszym ustały polityczne czynniki degenerujące kulturę tradycyjną, ale nie ustały wspomniane już czynniki ekonomiczne i kulturowe. Na szczęście impet procesu degeneracji tradycji został nieco przyhamowany. Wiążę to z kształtowaniem się społeczeństwa postmodernistycznego (ponowoczesnego) w którym coraz większe grupy ludzi poszukują swojej tożsamości i co za tym idzie, odpowiedniej dla siebie tradycji. Poszukiwania te idą w różnym kierunku. Na gruncie polskim można znaleźć grupy alternatywnokulturowe czerpiące z tradycji słowiańskiej (Orkiestra pw. Św. Mikołaja), łacińskiej (Teatr Wiejski Węgajty), egzotycznej (Teatr w Wolimierzu), antycznej (Gardzienice ) innej. Wszystkie te grupy tworzą żywą tradycję, która staje się tradycją przyszłości. Problem obumierania i powtórnego odżywania tradycji chciałbym przedstawić na przykładzie korsykańskich bractw śpiewaczych. „Bractwa były od wieków sercem wiejskich społeczności. Były zaczątkiem demokratycznego życia i kośćcem ich tożsamości. Szeregi ich formowali starzy i młodzi, wierzący i niewierzący. Zdrowym umożliwiały niesienie pomocy chorym, żyjącym przekroczenie progu śmierci. (…) Czasy i obyczaje zmieniły się. Pomimo to bractwa przetrwały i istnieją nadal. Jakiś czas temu ruch ten zanikł prawie zupełnie nikt nie wierzył w ich odrodzenie. Jednak pokolenie lat siedemdziesiątych przywróciło tradycję życiu, nadając jej nowy impuls. Impuls bardziej świadomy, gdyż dzisiaj kultura to świadomość”(Toni Casalonga). To co na Korsyce dokonało się w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, to w naszym kraju , według mnie, dokonuje się współcześnie. Jednym z przejawów odradzania się kultury tradycyjnej w nowej, postmodernistycznej formie, jest trwająca od zeszłego roku eksplozja muzyki folkowej. Nie wiem , czy folk stanie się trwałą częścią kultury masowej. Gdyby tak się stało , byłby dla niej siłą ożywiającą i niejako jej duszą. Nawet jednak gdyby się tak nie stało, to grono jego zwolenników na stałe już się poszerzyło i jest to już grupa społeczna na tyle liczna i znacząca, że elementy dawnej tradycji zyskały trwałą bazę dla twórczych przekształceń i rozwoju. Wydaje mi się to niezwykle istotne, bo tradycja musi się twórczo przekształcać, aby naprawdę żyć. Ścisła konserwacja jej dawnych form nie jest sposobem jej zachowania. Tak jak bowiem tradycyjna kultura polska ulegała przekształceniom między wiekiem X a XIX, tak musi się też stale zmieniać dalej, podlegać obcym wpływom, jak niegdyś podlegała i wpływać na obce kultury jak niegdyś wpływała. Ważne jest jedynie to, by te przemiany nie polegały na odcinaniu się od spuścizny wieków minionych, ale by się na tej spuściźnie ściśle opierały.

Tradycja nie umarła, tradycja żyje i żyć będzie dopóty, dopóki żyć będą ludzie mający potrzebę jej istnienia i dający tej potrzebie wyraz. Chociażby nie była zbyt widoczna nie musimy się martwić o jej przetrwanie, dopóki będą ludzie poszukujący swej tożsamości. I chociażby większość z nich poszukiwania swoje prowadziła na terenie tradycji obcej zawsze jest nadzieja, że obcymi elementami ożywią tradycję własną, a z drugiej strony nasiona własnych wpływów rozsieją po świecie. Zawsze też będą tacy, którzy skupią się na pielęgnowaniu kultury rodzimej. Mimo postępującej globalizacji sądzę, że kultury tradycyjne poszczególnych narodów, grup etnicznych i religijnych zachowają swoją odrębność. Siła tradycji pozwoli jej trwać w takiej czy innej formie na zawsze.

BIBLIOGRAFIA:

1. „PIEŚŃ NASZYCH KORZENI” Program VIII Międzynarodowego festiwalu muzyki dawnej w Jarosławiu, Jarosław 2000

2. Ryszard Tomicki „TRADYCJA I JEJ ZNACZENIE” Etnografia Polska t. XVII

3. Władysław Kopaliński „SŁOWNIK WYRAZÓW OBCYCH I ZWROTÓW OBCOJĘZYCZNYCH”

4. Jacek Kowalski „PIWO Z MISTRZEM” (wywiad z Marcelem Peresem ) Czas Kultury 6/1998

 Powyższy tekst pochodzi z 2001 roku