Kultura Okiem Svetomira

 

Ważną cechą bogów obydwu mitologii był – wielokrotnie na ich kartach podkreślany – brak
wszechmocy i wszechwiedzy. Bogowie Eddy byli śmiertelni. Wieczną młodość uzyskiwali
dzięki magicznym jabłkom, a gdy tych zabrakło, starzeli się. W Silmarillionie przyczyna
tego jest jasna, natomiast w Eddzie ukryta. Valarowie nie są samodzielnymi bogami, ale
wysłannikami i namiestnikami z ramienia absolutnego Boga, zwanego Eru lub Iluvatarem
(Tolkien, 2000, s. 13). Jest to Bóg ukryty, pojawia się na początku poematu, później zaś
rzadko ingeruje w dzieje świata, pozostawiając rządy Valarom. Nie przypisuje też Tolkien
Iluvatarowi żadnych konkretnych cech, co zdaje się być wpływem apofatycznego nurtu w
teologii chrześcijańskiej.
W mitologii skandynawskiej bogowie często odwołują się do mocy, która pochodzi nie od
nich, ale z jakiegoś nieokreślonego źródła poza nimi. Korzystają z magicznych jabłek czy
mocy run i runicznych zaklęć. Bez magicznych jabłek starzeją się, a bez odwołania do run
nie są w stanie zagrozić Gigantom. Nigdzie jednak nie jest wspomniane, co to za moc i od
kogo pochodzi. Samo korzystanie z zewnętrznej mocy nie dowodzi oczywiście istnienia
absolutnego bóstwa nadrzędnego wobec Asów i Wanów. Jest to tylko jedna z poszlak
sugerującą taką możliwość.
Inną kwestią jest pochodzenie Asów. Otóż Asowie byli potomkami mitycznej istoty
imieniem Buri (Gadacz, Milerski, t. 1, 2001-2003, s. 362). Nasuwa się tu pewne
skojarzenie z Eru (inne imię Iluvata-ra). Ponadto w Asgardzie istnieje Świątynia zwana
Ida. Nie wiadomo dokładnie, komu była poświęcona i kogo w niej czczono. Nie ma też
szerszych wzmianek o praktykach kultowych tego sanktuarium. Skoro jednak bogowie
wznoszą komuś świątynię, jest wysoce prawdopodobne, że bóstwu od nich możniejszemu,
a niewykluczone, że absolutnemu. Jest to tym bardziej znamienne, że Germanie bardzo
rzadko wznosili takie budowle. Wiemy zasadniczo tylko o jednym takim obiekcie w
Uppsali (Ros, 1969, s. 202). To oczywiście, w dużej mierze spekulacje, ale henoteistyczny
charakter mitologii i religii starogermańskiej jest przynajmniej w wysokim stopniu
uprawdopodobniony, choć nie twierdzę, że pewny. Tak więc również w tym punkcie
występuje zgodność między mitologią skandynawską a mitologią Tolkiena. Obydwie są w
zasadzie henoteistyczne, jeśli chodzi o wymiar teologiczny.
Wróćmy do postawionego na wstępie tekstu pytania, czy Silmaril-lion jest dziełem
oryginalnym czy synkretycznym, czy też twórczą adaptacją jednej z mitologii
indoeuropejskich. Wydaje się, że każda z tych odpowiedzi jest po części prawdziwa.
Niewątpliwie jest on dziełem oryginalnym, gdyż większości jego motywów nie sposób
znaleźć w innych źródłach. Wykazuje duże pokrewieństwo z mitologią skandynawską. Czy
jednak jest ono na tyle wystarczające, aby uznać Silmarillion za twórczą adaptację tejże?
Wydaje się, że lepiej określić go jako dzieło inspirowane mitologią skandynawską, nie
brakuje w nim też bowiem elementów pochodzenia innego niż nordyckie, przede
wszystkim biblijnego. Melkor, jako reprezentujący metafizyczne zło, łączy w sobie cechy
Lokiego i Szatana, a Majarowie mają cechy wyraźnie anielskie (wielu z nich egzystuje
jedynie w postaci duchów).
Biblijnego pochodzenia może być też liczba siedem, jako liczba Va-larów równa liczbie
archaniołów z Księgi Tobiasza. Bohater tejże, archanioł Rafael, przedstawił się jako jeden z
siedmiu stojących przed tronem Pana. Manwe, choć ma przede wszystkim cechy Odyna,
może też być kojarzony z archaniołem Michałem. Dzieło wykazuje też poetykę bliską Biblii.
Być może Tolkien, chcąc stworzyć mitologię dla Anglii, myślał nie o pradawnej Anglii
pogańskiej, ale o Anglii współczesnej sobie, a więc chrześcijańskiej. Aby właściwie
zrozumieć ten pozorny synkretyzm, trzeba się odwołać do poglądów na temat stosunku
mitologii i chrześcijaństwa panujących w kręgach umysłowych, do których należał Tolkien.
On sam poruszał ten temat przede wszystkim w dziełach literatury pięknej, a więc nie
wprost. Jego bliscy znajomi z uczelni – Clive Staples Lewis i Bede Griffiths – podejmowali
ten temat w swoich pracach teoretycznych. Otóż, zdaniem całej trójki, chrześcijaństwo
również jest mitem, z tym że w odróżnieniu od innych, mitem prawdziwym. Lewis tak
pisze na ten temat:
Tak samo jak mit przewyższa myśl, tak Wcielenie przewyższa mit. Istotą
chrześcijaństwa jest mit, który jest również faktem. Stary mit o umierającym Bogu nie
przestając być mitem, schodzi z nieba legendy i wyobraźni na ziemię historii.
Wydarza się – w określonym dniu, w konkretnym miejscu, pociągając za sobą
możliwe do określenia historyczne konsekwencje. Przechodzimy od jakiegoś Baldra
czy Ozyrysa, umierającego nie wiadomo kiedy i gdzie, do historycznej Osoby
ukrzyżowanej (zgodnie z przepisami) pod Poncjuszem Piłatem. Stając się faktem, nie
przestaje on być mitem: na tym polega cud. Podejrzewam, że ludzie czasem
doznawali większego duchowego oparcia w mitach, w które nie wierzyli, niż w religii,
którą wyznawali. Ażeby prawdziwie być chrześcijanami, musimy zarówno uznawać
historyczny fakt, jak i odbierać mit (mimo że stał się faktem) z tym samym
zaangażowaniem wyobraźni, z jakim odnosimy się do wszystkich mitów. Jedno jest
nie mniej konieczne niż drugie (Lewis, 1993, s. 47-48).
Z kolei Griffiths, który drugą połowę swojego długiego życia spędził jako katolicki mnich w
Indiach i problematyce mitu w wielkich religiach świata i ujęcia tych religii w aspekcie
mitu poświęcił książkę Zaślubiny Wschodu z Zachodem, tak pisze o micie chrześcijańskim:
A co z mitem chrześcijańskim, jak należy go zinterpretować? Widzieliśmy, że
chrześcijaństwo nie mniej od hinduizmu, ma podstawy w mitologii—w micie Stworzenia
i Upadku, Raju, Ziemi Obiecanej, Mesjasza i Jego Królestwa. W Nowym Testamencie
mit krystalizuje się w osobie Chrystusa, jego narodzinach z Dziewicy, śmierci i
zmartwychwstaniu, ustąpieniu do piekła i powrocie w chwale. Wszystko to jest w
wyraźny sposób językiem mitu. Na całym świecie istnieją opowieści o narodzinach z
dziewicy (jak ta o Buddzie), śmierci i zmartwychwstaniu (jak o Attisie i Ozyrysie),
zejściu do piekła (jak ta o faraonie Egipcjan). Czym zatem różni się od nich mit
chrześcijański? Mit chrześcijański narodził się z tradycji żydowskiej, a to, co wyróżnia
tę tradycję, to jej historyczny charakter (Griffiths, 1996, s. 152-153).
Wydaje się więc, że uzasadnione jest twierdzenie, że mitologiczny charakter Silmarillionu
miał służyć Tolkienowi po części w nawiązaniu do mitologicznego charakteru
chrześcijaństwa, o którym pisali dwaj, cytowani powyżej, przyjaciele autora. Dla tej trójki
Chrystus był nie tylko wypełnieniem proroctw Starego Testamentu, ale także mitów wielu
ludów.
LITERATURA
Bellinger, G.J. (2005). Leksykon mitologii (tłum. J. Szymańska-Kumaniecka). Warszawa:
Muza SA.
Błażejewski, M. (1993) Tolkien. Powiernik Pieśni. Gdańsk: Phantom Press.
Gadacz, T., Milerski, B. (red.) (2001-2003). Religia. Encyklopedia PWN (t. 1-9). Warszawa.
Griffiths, B. (1996). Zaślubiny Wschodu z Zach
odem (tłum. G. Jasiński). Poznań: Zysk i S-ka.
Lewis, C.S. (1993). Bóg na lawie oskarżonych (tłum. M. Mroszczak). Warszawa: Instytut
Wydawniczy PAX.
Ros, J. (1969). Heroje Północy. Warszawa: Iskry.
Tolkien, J.R.R. (2000). Silmarillion (tłum. M. Skibniewska). Warszawa: Amber.

 

Nie można więc, jak widać, germańskich bóstw ograniczyć jedynie do Asów i Wanów. Nie
można też stawiać na jednej linii Valarów i Asów oraz Majarów i Wanów. Widzimy więc, że
w tej przynajmniej sferze podobieństwo między dwoma tekstami jest nader słabe. Jeśli
byłoby ono jedynym, nie pozwalałoby na nazwanie Silmarillionu twórczym rozwinięciem
mitologii germańskiej. Trzeba więc właściwych podobieństw szukać dalej.
Jednym z nich jest liczba Valarów i Asów. Asów jest dwunastu, dwanaście jest też Asynji
(Gadacz, Milerski, 2001-2003, t. 1, s. 362), natomiast Valarów i Valier jest po siedem.
Jednakowa jest więc liczba bogów i bogiń (choć nie wszystkie bóstwa stanowią pary; w Silmarillionie
niektóre wiodą żywot samotny, w Eddzie często zawierają małżeństwa z
Wanami, Gigantami lub też Karłami). Zarówno liczba siedem, jak i dwanaście (obok trójki)
w wielu kulturach mają charakter sakralny.
Za znaczące podobieństwo można też uznać występujące w obydwu przypadkach
wywiedzenie nazw grup bogiń od nazw grup bogów (Asynje od Asów, Valiery od Yalarów).
Zresztą w nazwach Valarów i Asów można się doszukać jeszcze i innej analogii. Według
językoznawców słowo ass wywodzi się ze staroaryjskiego asura (por. snskr. i pers.)
(ibidem). Co ciekawe, Asowie byli też zwani Ezyrami (Ros, 1969, s. 209). Trudno oprzeć się
wrażeniu, że również słowo Valar w pewien sposób nawiązuje do tego samego źródłosłowu.
Kolejne podobieństwo dotyczy miejsca zamieszkania bogów. Jest to, z jednej strony,
Asgard, a z drugiej, Valinor. Zwraca uwagę, że obydwa miejsca biorą swoje nazwy od nazw
możniejszych plemion boskich. Wydaje się więc, że Tolkien, przynajmniej do pewnego
stopnia, wzorował swój Valinor na Asgardzie. Asgard „(…) to obszerne terytorium zdolne
pomieścić liczny lud" (Ros, 1969, s. 202). Również Valinor spełnia ten warunek. Różni je
jednak to, że Asgard jest nieraz nazywany miastem, Valinor zaś mieści w sobie większą
liczbę miast. W jednym i drugim miejscu bogowie mieli swoje domy, było tam też dużo
innych budynków. Co ważne i wyróżniające wśród innych mitologii, obydwa miejsca mogły
też zamieszkiwać istoty należące do innych niż podstawowi jego mieszkańcy, ras. Można tu
wymienić współmałżonków Asów i Wanów, jeśli chodzi o Asgard, i elfy, które znalazły
schronienie w Valinorze.
Zarówno w Asgardzie, jak i w Valinorze centralne miejsce zajmowały drzewa.
W sercu Asgardu rósł potężny jesion Igdrasil, którego rozłożyste konary
ocieniały świat. Drzewo to posiadało trzy korzenie: jeden w Midgardzie,
krainie ludzi, drugi na pustkowiach Nilftieimu [krainy umarłych – przyp.
A.R.], a trzeci czerpał soki z Asgardu (Ros, 1969, s. 14).
I dla porównania o drzewach Yavanny:
Jedno miało liście ciemnozielone, od spodu lśniące srebrzyście, a z jego niezliczonych
kwiatów rosa srebrnego światła spływała na trawę i ziemia u jego stóp migotała
cieniami roztrzepotanych liści. Drugie drzewo miało liście jasne jak otwierające się
wczesne liście buku, błyszczące na brzegach złotem. Kwiaty kołysały się na gałęziach
niby pęki żółtych płomyków, a każdy tworzył jak gdyby lśniący rożek, z którego złoty
deszcz ściekał na ziemię, a kwiaty tego drzewa promieniowały ciepłem i jasnym
światłem (Tolkien, 2000, s. 36).
Drzewa Yavanny i jesion Igdrasil pełniły różną rolę. Drzewa Vali-noru były źródłem
fizycznego światła – oświecały Ardę, gdy nie było jeszcze Słońca i Księżyca. Jesion Igdrasil
jest zaś źródłem oświecenia, a więc również światła, tyle że o subtelniejszym, duchowym
charakterze. Na nim to wisiał Odyn przez dziewięć dni i dziewięć nocy, w efekcie osiągając
boską mądrość i moc. Taka rola drzew w mitologii nadaje im charakter sakralny. Jest też
związana z kultem drzew o szczególnych właściwościach, na przykład wieku czy gatunku.
Kult ten występował również u dawnych Germanów.
Warto też wspomnieć, że wedle mitologii germańskiej pierwsi ludzie zostali uczynieni z
drzew, mężczyzna z jesionu, a kobieta z olchy, i od nich wzięli swoje imiona (Ros, 1969, s.
204-208). Swoją drogą wart zauważenia jest fakt, że świętymi drzewami Tolkien nie
uczynił ani germańskich jesionów ani celtyckich dębów, co pozwala na pewną
uniwersalizację Silmarillionu.
Inne cechy łączące dzieło Tolkiena i germańską mitologię dostrzec można, porównując
poszczególne bóstwa, ich atrybuty i działania. Wiele łączy na przykład postacie Manwego i
Odyna. Obydwaj są władcami bogów, każdy też posiada tron o szczególnych
właściwościach.
Z wyżyn swojego tronu, jeśli Varda jest przy nim, Manwe patrząc na ziemię, sięga
wzrokiem dalej niż wszystkie inne istoty, poprzez mgłę i ciemności, nad ogromnym
obszarem morza (Tolkien, 2000, s. 23).
A o tronie Odyna tak napisano:
Na wysokiej wieży, zwanej Hlidskjalf, stał tron, z którego wysokości Odyn widział
wszystko, co się dzieje nie tylko w kramie bogów i ludzi oraz w kraju olbrzymów
Jotunheimie, ale również i to, co się dzieje pod ziemią, w ojczyźnie mgieł i ciemności,
Nilfheimie (Ros, 1969, s. 16).
Inną wspólną cechą obydwu tronów – co nie wydaje się przypadkowe – było ich wysokie
usytuowanie – tron Odyna stał na wieży Hlidskjalf, a tron Manwego na szczycie Taniąuetlu,
najwyższej góry świata. Taki tron ma znaczenie symboliczne. To, że władca bogów musi
korzystać z magicznych artefaktów, aby wzmocnić swój wzrok, dowodzi, że nie jest ze swej
natury wszechwiedzący. Jest to ważna cecha wszystkich bogów omawianych mitologii.
Druga analogia jest nie mniej ważna. Atrybutem Manwego było berło, Odyna zaś włócznia.
Nie będę tu rozwodził się nad symboliką obydwu rodzajów broni, nie można jednak
zaprzeczyć pewnego ich podobieństwa, zarówno w sferze fizycznej, jak i symbolicznej.
Obydwa przedmioty zostały wykonane nie przez ich użytkowników, ale przez istoty nie
będące bogami. Berło Manwego było dziełem elfickich mistrzów (Tolkien, 2000, s. 37), zaś
włócznia Odyna została wykonana przez karły (Ros, 1969, s. 78). W tym miejscu pozwolę
sobie na małą dygresję. Skoro broń bogów (dodająca im mocy), została stworzona przez
istoty im formalnie podległe, a więc potencjalnych wyznawców, oznacza to, że moc danego
boga zależna jest od gorliwości jego wiernych. Jest to pogląd dosyć rozpowszechniony w
religiach politeistycznych, gdzie nie raz spotykamy się z wierzeniem, że bóg jest tym
silniejszy, im więcej ma wyznawców i im są oni gorliwsi w służbie dla niego. I tak jak
używanie tronu dowodziło braku wszechwiedzy u boskich wodzów, tak używanie broni
dowodzi braku u nich – a także u innych bogów — wszechmocy.
Przejdźmy teraz do przeciwników bogów – nie są nimi demony czy diabły, a przynajmniej
nigdzie żadne istoty w tych dwu mitologiach nie są tak nazywane. Najogólniej można ich
określić mianem potworów. W obydwu przypadkach są to grupy dość różnorodne:
monstrualne zwierzęta (węże, wilki, pająki), olbrzymy i inne tym podobne istoty rozumne
czy wreszcie bogowie-renegaci. I właśnie z tej ostatniej kasty rekrutują się przywódcy
bogów. W Silmarillionie jest to Melkor (Tolkien, 2000, s. 28), a w Eddzie Loki (Ros, 1969,
s. 16). Podobieństwo między nimi nie je
st widoczne na pierwszy rzut oka, bowiem negatywne
cechy Lokiego nie ujawniają się równie szybko jak Melkora. Na początku nie jest on
zły, a co najwyżej złośliwy.
Trzeba jednak pamiętać, że także Melkor nie od początku był uosobieniem wszelkiego zła.
Pierwotnie tworzył muzykę wraz z innymi Va-larami i przez nią stwarzał świat. Już jednak
w tym akcie przejawiał się jego bunt – zaczął wplatać w nią tony niezgodne z zamysłem Eru
(Tolkien, 2000, s. 14). W samym jednak sformułowaniu „bunt Melkora" brzmią nuty inne
niż starogermanskie. Loki nie zbuntował się przeciw bogom, lecz wszedł z nimi w konflikt.
Tak jak Loki walczył od pewnego momentu z bogami Asgardu, tak i Melkor walczył z
Valarami. Łączy ich również wspólny motyw uwięzienia. Obydwaj zostali przykuci do skały
przez bogów, po długim czasie uwolnili się i ponownie toczyli z nimi wojnę. Ani Melkor, ani
Loki nie należą do żadnego z głównych boskich plemion — Loki pochodzi z Gigantów, a
imię Melkora zostało wykreślone spośród Valarów. Taka alienacja złego bóstwa ma wymiar
symboliczny. Świadczy o tym, że siły Porządku są niejako naturalne, skoro reprezentuje je
znakomita większość Niebian.
Podobieństwo innych bóstw jest znacznie słabsze. Ulmo i Niord byli odpowiednio w
obydwu mitologiach bogami wód i mieszkali poza główną siedzibą bogów. Można jeszcze
utożsamić Idun i Yavannę – opiekunki drzew. Yavanna opiekuje się przede wszystkim
wspomnianymi już dwoma Drzewami, ale także wszystkimi drzewami na Ardzie (Tolkien,
2000, s. 24). Idun zaś opiekowała się zaklętymi jabłkami dającymi młodość (Ros, 1969, s.
39). Innych bóstw Silmarillionu i Eddy trudno w logiczny sposób sobie przyporządkować.

 

Nie ma chyba na świecie, a przynajmniej w Europie czy Ameryce, zbyt wielu ludzi, którym

byłoby obce nazwisko Johna Ronalda Reuela Tolkiena (1892—1973). Sławę przyniosła mu

przede wszystkim—zekranizowana z wielkim rozmachem — trylogia Władca Pierścieni,

powszechnie znana jest także powieść dla nieco młodszych czytelni

ków – Hobbit, czyli tam i z powrotem, będąca niejako prequelem tejże

trylogii.

Swoje dojrzałe życie Tolkien poświęcił w dużej mierze tworzeniu „mitologii dla Anglii"

(Błażejewski, 1993, s. 41). Temu celowi służyły zarówno Hobbit, jak i Władca Pierścieni, w

najwyższym jednak stopniu rolę tejże mitologii pełni Silmarillion. Powstawał przez wiele

lat — od 1917 roku aż do śmierci autora. Ostatecznej redakcji dokonał jego

syn Christopher (Tolkien, 2000, s. 7). Księga ta składa się z opowieści

par excellence mitycznych; o bogach i duchach, o stworzeniu świata,

początkach ludzi, wreszcie o walce dobra ze złem. Nasuwa się pytanie,

czy Silmarillion jest (1) ideą autorską, (2) kompilacją wielu mitologii,

różnych ludów i narodów czy też (3) twórczą adaptacją jednej z nich.

Już pobieżna lektura Silmarillionu wskazuje, że jest on pełen analogii do mitologii różnych

narodów, najwięcej zaś podobieństw wykazuje z opowieściami Germanów, które znamy

najczęściej w wersji skandynawskiej. Czy podobieństw tych jest jednak na tyle dużo, że

można uznać je za twórczą adaptację tejże, czy też przeciwnie, jest ich zbyt mało i należy w

nim widzieć raczej kompilację rozmaitych mitologii europejskich? Spróbuję odpowiedzieć

na to pytanie, porównując świat bogów i duchów obydwu mitologii. Odwołując się do

mitologii germańskiej, korzystałem przede wszystkim z książki Jerzego Rosa Heroje

Północy (Ros z kolei opierał się na Eddzie w przekładzie Lelewela), oraz z przekładu Marii

Skibniewskiej Silmarillionu. W swoich analizach ograniczam się do porównania

występujących w obydwu tekstach postaci bogów i duchów, analiza innych wątków, takich

jak walka Dobra ze Złem, powstanie ludzi, stworzenie świata itd. znacznie przekroczyłaby

zamierzone rozmiary niniejszego tekstu.

Pierwszym widocznym podobieństwem jest podział istot boskich na dwie różniące się

potęgą grupy, czy też plemiona bóstw. W mitologii germańskiej są to Asowie (Bellinger,

2005, s. 47-48) i Wanowie (ibidem, s. 413), a w Silmarillionie Valarowie (Tolkien, 2000, s.

22-25) i Majarowie (ibidem, s. 26-27). Valarowie i Asowie to bóstwa większej mocy, a

Wanowie i Majarowie mniejszej. Owo podobieństwo osłabia jednak kilka istotnych różnic.

Asowie i Wanowie pierwotnie ze sobą wojowali, później pogodzili się i wspólnie

administrowali światem. Między Valarami i Maj arami nie zachodziły takie relacje. Oś

konfliktów w Silmarillionie przebiegała w innym miejscu, a mianowicie między Światłem i

Ciemnością, po stronie tej ostatniej opowiedziała się również część Maj arów, która

poparła Melkora-Morgotha (pierwotnie Valara) (ibidem, s. 28-29).

Kolejna istotna różnica polega na innym w obydwu źródłach poziomie zróżnicowania

boskiej mocy tych dwóch plemion. Valarowie górują zdecydowanie nad Majarami. O

pierwszych z nich Tolkien pisze: „Najmożniejsze pośród tych istot elfy nazywają Valarami,

Potęgami Ardy, a ludzie często nazywali je bogami" (ibidem, s. 22). Do Majarów tytułu

bogów nie stosuje się. Nie zdarza się też, aby jakiś Majar zasiadał z Valarami w radzie na

zasadzie praktycznej równości. Jeśli któryś z Majarów mieszka w Valinorze, to w

charakterze sługi czy pomocnika jednego z Valarów, czy też jednej z Valier. W mitologii

germ
ańskiej ta różnica potęgi jest znacznie mniejsza, często wręcz umowna. Co najmniej

dwoje Wanów należy do rzędu głównych bóstw. Są to Niord i Freya (Ros, 1969, s. 48-63).

Silmarilliońskie odpowiedniki tej dwójki (to znaczy bóstwa mające podobny zakres działań

i podobne atrybuty) są Valarami. Część Wanów zamieszkuje w Asgardzie i współuczestniczy

w rządach światem. Sprawę jeszcze bardziej komplikuje fakt, że u Germanów

właściwie istnieją nie dwa, ale trzy plemiona istot o boskiej mocy. Trzecim są Giganci, z

którymi Asowie walczyli u początku czasów i których pokonali (Ros, 1969, s. 276-278). Nie

unicestwili ich jednak, ale rozrzucili po świecie. Ilekroć zdarza się walka boga z Gigantem,

dopiero w ostatniej chwili temu pierwszemu udaje się zwyciężyć, często zresztą za pomocą

uniku i podstępu. Zdarza się, że bogowie biorą sobie małżonki spośród Gigantów.

Gigantem jest też jeden z bogów – Loki (Bellinger, 2005, s. 236).