Kultura Okiem Svetomira

Nieznajomość kodeksu przez Milewskiego najjaskrawiej ujawnia następujący fragment artykułu z „Detektywa”: „Najbardziej nonsensowny był pojedynek porucznika Mieczysława Szamaka z urzędnikiem firmy „Pepege” o nazwisku Kohn. Boziewicz miałby niewątpliwie poważne wątpliwości, czy miał on tzw. zdolność honorową do pojedynku, nawet jeśli duża matura, jeśli ją miał, dawała mu w tym względzie jakieś fory. Ale urzędnik i to o dość jednoznacznie brzmiącym nazwisku!” Nie wiem, czy był to najbardziej nonsensowny pojedynek tamtych czasów, niewątpliwie jest to jednak najbardziej nonsensowny fragment tego artykułu. W rzeczywistości, zgodnie z kodeksem zdolność honorowa Kohna jest więcej niż prawdopodobna. Wedle Boziewicza posiadają ją bowiem następujące kategorie osób:

-wszystkich mężczyzn, którzy ukończyli szkoły średnie

-artystów i innych, którzy mimo braku wykształcenia wyróżniają się inteligencja lub zdolnościami

-osoby zajmujące wybitne stanowiska społeczne, np. parlamentarzystów

-osoby stanu szlacheckiego.

Wystarczyło oczywiście spełnić jeden z tych warunków, gdyż ogólnie rzecz ujmując „osobami honorowymi lub z angielskiego: gentlemanami nazywamy (z wykluczaniem osób duchownych) te osoby płci męskiej, które z powodu wykształcenia, inteligencji osobistej, stanowiska społecznego lub urodzenia wznoszą się ponad zwyczajny poziom uczciwego człowieka.” Jest wielce prawdopodobne, że Kohn, skoro był urzędnikiem, miał maturę, a skoro ją miał, to miał także zdolność honorową, chyba że był duchownym (byli oni wyłączeni spod obowiązków honorowych) lub należał do którejś z kategoryj ludzi pozbawionych zdolności honorowej:

„-osoby karane przez sąd państwowy za przestępstwo pochodzące z chciwości zysku lub inne, mogące danego, osobnika poniżyć w opinii ogółu;

-denuncjant i zdrajca;

-tchórz w pojedynku lub na polu bitwy;

-homoseksualista;

-dezerter z armii polskiej;

-nieżądający satysfakcji za ciężką zniewagę, wyrządzoną przez człowieka honorowego;

-przekraczający zasady honorowe w czasie pojedynku lub pertraktacji honorowych;

-odwołujący obrazę na miejscu starcia przed pierwszym złożeniem względnie pierwszą wymianą strzałów;

-przyjmujący utrzymanie od kobiet nie będących jego najbliższymi krewnymi;

-kompromitujący cześć kobiet niedyskrecją;

-notorycznie łamiący słowo honoru;

-zeznający fałsz przed sądem honorowym;

-gospodarz łamiący prawa gościnności przez obrażanie gości we własnym mieszkaniu;

-ten, kto nie broni czci kobiet pod jego opieką pozostających;

-piszący anonimy;

-oszczerca;

-notoryczny alkoholik, o ile w stanie nietrzeźwym popełnia czyny poniżające go w opinii społecznej;

-ten, kto nie płaci w terminie honorowych długów;

-fałszywy gracz w hazardzie;

-lichwiarz i paskarz;

-paszkwilant i członek redakcji pisma paszkwilowego;

-rozszerzający paszkwile;

-szantażysta,

-przywłaszczający sobie nieprawnie tytuły, godności lub odznaczenia;

-obcujący ustawicznie z ludźmi notorycznie niehonorowymi;

-podstępnie napadający (z tyłu, z ukrycia itp.);

-sekundant, który naraził na szwank honor swego klienta;

-stawiający zarzuty przeciw honorowi osoby drugiej i uchylający się od ich podtrzymania przed sądem honorowym.”

Jak widać nie ma w tym wyliczeniu „jednoznacznie brzmiących nazwisk”. Zresztą nazwisko Kohn wcale nie brzmi tak jednoznacznie, jak chce Milewski. Nie precyzuje on, co prawda, czego owa jednoznaczność dotyczy, domyślać się jednak należy, że Milewski wnioskuje z nazwiska o przynależności Kohna do narodu niegdyś wybranego. Jeśliby jednak nawet rzeczony Kohn był potomkiem Izaaka, a do tego wyznawcą religii mojżeszowej, nie pozbawiałoby go to zdolności honorowej, chyba żeby był przy okazji rabinem. Jest jednak mało prawdopodobne, aby jakikolwiek rabin dorabiał sobie jako urzędnik w firmie „Pepege”. Jakby tego było mało, zacytowany fragment artykułu Milewskiego, zawiera grubą nieścisłość nie związaną bezpośrednio z „Polskim Kodeksem Honorowym”. Otóż pisanie o „dużej maturze” w odniesieniu do 1928 roku jest rażącym anachronizmem. Rozróżnienie na małą i dużą maturę powstało w wyniku jędrzejewiczowskiej (nazwanej tak od nazwiska Janusza Jędrzejewicza, ówczesnego Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) reformy edukacji, która miała miejsce w 1932 roku.

 

 

Nie twierdzę bynajmniej, że artykuł Milewskiego jest w całości zły i nieprawdziwy. Gdyby nie było w nim wyżej wyszczególnionych błędów, które wszystkie wywodzą się z jednego błędu zasadniczego, a mianowicie nieznajomości dzieła Boziewicza, byłby nawet całkiem niezły. W niektórych bowiem przypadkach Milewski wręcz prostuje powszechne mity, np. zgodnie z prawdą pisze, że Kodeks prawo wyboru broni (a dopuszczalne były, poza nielicznymi przypadkami wyjątkowymi jedynie szable, szpady i pistolety, z tym że szpad używano w Polsce niezwykle rzadko) przyznaje obrażonemu, a więc pozywającemu, choć powszechne jest przekonanie, że miał je pozwany. Prawidłowo też pisze, że pojedynek prowadzono do poważnego zranienia jednego z walczących, uniemożliwiającego mu dalszą walkę. Polski Kodeks Honorowy zabraniał bowiem zarówno pojedynków do pierwszej krwi, jak tez na śmierć i życie. Cenne jest też barwne opisanie pojedynków owych czasów, zwłaszcza tych, w których uczestniczyły znane postacie, takie jak Bolesław Wieniawa-Długoszowski, czy Adolf Nowaczyński. Słusznie też przypomina autor głosy wzywające do napisania nowego kodeksu honorowego, który obywałby się bez krwawych pojedynków. Zresztą taki kodeks wartałoby napisać i dziś, żeby pojęcie honoru nie straciło znaczenia. Jednak zważywszy ogrom błędów i brak rzetelnych tekstów na ten temat w prasie popularnej, trzeba uznać, że artykuł Milewskiego przynosi więcej szkody niż pożytku. Przypisywanie Boziewiczowi odpowiedzialności za falę pojedynków w latach dwudziestych ubiegłego stulecia jest równie irracjonalne, jak przypisywanie autorom ksiąg biblijnych odpowiedzialności za wypadki w Salem, czy reżim Kalwina w Genewie. W rzeczywistości, we wszystkich tych przypadkach zawiniło nie dzieło, czy jego autor, ale błędna tego dzieła recepcja. A tekst Milewskiego tej błędnej recepcji „Polskiego Kodeksu Honorowego” nie tylko nie zwalcza, ale wręcz ją pielęgnuje.

 

(Redakcja miesięcznika „Detektyw” odmówiła publikacji niniejszej polemiki)

 

Są takie książki, o których wszyscy słyszeli, a których praktycznie nikt nie czyta. Wokół tych dzieł narastają mity, dotyczące ich rzekomej zawartości. Do tego rodzaju książek należy bez wątpienia „Polski Kodeks Honorowy” Władysława Boziewicza. Najpopularniejszym spośród mitów dotyczących tego kodeksu jest powszechne przekonanie, że zachęca on do pojedynków i o pojedynkach wyłącznie, czy też prawie wyłącznie traktuje. Mitowi temu najwyraźniej hołduje Stanisław Milewski, autor artykułu „W obronie honoru”, zamieszczonego w lipcowym numerze miesięcznika „Detektyw”. Przedstawia ów tekst falę pojedynków, która przetoczyła się przez Polskę w latach dwudziestych ubiegłego stulecia, jako inspirowaną przedewszystkiem książką Boziewicza.

 

Autor przygotowując ów tekst niewątpliwie bardzo skrupulatnie przestudiował polską prasę z omawianego okresu. Dużo mniej dokładnie zapoznał się jednak z treścią „Polskiego Kodeksu Honorowego”. Można nawet zaryzykować stwierdzenie, że nie czytał on tego dzieła wcale, a zna je wyłącznie z opracowań prasowych. Milewski niedwuznacznie sugeruje, że to Kodeks Boziewicza pchał wojskowych i cywilów do pojedynków. Tymczasem Boziewicz pisze: „Przedmiotem każdej sprawy honorowej jest obraza i jej honorowe zadośćuczynienie. (…) Pojęciem obrazy określamy każdą czynność, gestykulację, słowne, obrazowe lub pisemne wywnętrzenie się, mogące obrazić honor lub miłość własną drugiej osoby, bez względu na zamiar obrażającego. (…) Obrażony gentleman ma prawo i obowiązek zażądać od obraziciela satysfakcji honorowej o ile się rozchodzi o poważniejszą zniewagę – zaś obrażający ma obowiązek dać satysfakcję honorową obrażonemu, o ile pragnie uchodzić za człowieka honorowego. (…) W postępowaniu honorowym znane są następujące rodzaje satysfakcji honorowej:

-wyjaśnienie;

-zaprzeczenie obrazy;

-odwołanie obrazy;

-usprawiedliwienie postępku, tworzącego zniewagę i oświadczenie honorowe;

-przeproszenie;

-pojedynek (vide osobny rozdział);

-jednostronny protokół sekundantów. (…) Sekundanci są zobowiązani nie pominąć żadnej sposobności ani drogi, która by mogła doprowadzić do pokojowego zakończenia sporu. (…) Sekundanci winni pamiętać, iż godność ich jest w pierwszym rzędzie godnością pokojową i dlatego jako przyjaciele mocodawcy, winni wpływać na niego w kierunku złagodzenia jego zapatrywań rozognionych świeżą zniewagą, względnie zajściem.” Jest więc kodeks przedwszystkiem zbiorem wskazówek, jak sprawy honorowe bez pojedynku załatwić, a dopiero w dalszej kolejności, jak się pojedynkować, gdy innego wyjścia nie ma.

 

Wybitny polski interdyscyplinarny humanista Jan Stanisław Bystroń w swojej książce „Publiczność literacka” przytacza następujący sąd Tadeusza Boya-Żeleńskiego na temat trwałości mód literackich i przekonań powszechnych tyczących się genialności takich czy innych dzieł lub twórców, ze mianowicie w młodości swojej czytał wszystko:

 

„co szanujący się ówczesny inteligent czytać powinien: Stirnera, Nietzschego, Schoppenhauera i Spinozę, o mało że nie Kanta, drugą część Fau­sta (właśnie drugą), Ibsena i Björnsona, Brandesa i Nordaua (sy git!), Garborga i Strindberga, Gorkiego i Andrejewa, d’Annunzia i Maeterlincka – wreszcie wszystką modernę, najnowsze prądy, wszystkie izmy od jednego bieguna kuli ziemskiej do drugiego. Nie byłem zresztą wówczas literatem, ani śniło mi się, że nim kie­dyś będę; ot, ładowałem w siebie klasyczny bigos polskiego mło­dzieńca w pogoni za światopoglądem”.

 

Bystroń opatrzył ów sąd następującym komentarzem:

„Jak to się wszystko zmie­niło! O Garborgu można w ogóle nie wiedzieć, Brandesa i Nor­daua można wzmiankować z lekceważeniem, Stirnera pozostawia się uczonym historykom idei, na temat drugiej części Fausta się nie dyskutuje, d’Annunzia i Maeterlincka wypada znać, ale nie można się nimi zachwycać. Klasyczny bigos pozostał, ale składniki uległy zmianie; dzisiaj w skład tej osobliwej mieszaniny, obowiązującej towarzyskiej wchodzi Pirandello, Paul Valery, Celine, Galsworthy, Th. Mann, Dreiser, ale i to szybko ulega zmianie.”

 

Dostrzegł więc Bystroń zmianę, która zresztą wydaje sie być dosyć oczywistą, jednak nie zwrócił uwagi na coś innego. Owszem, większość nazwisk z owego swoistego kanonu znika po kilku latach, ale są tez takie, które pozostają w nim na dziesięciolecia, albo i na dłużej. Paradoksalnie, ciekawe świadectwo tego zjawiska wpadło w moje ręce w ścisłym związku z Bystroniem. Niedawno kupiłem egzemplarz innej jego książki, ciekawego dziełka „Człowiek i książka”, o ile mi wiadomo po wojnie nie wznawianego, wydanie , które nabyłem pochodziło z lat XXX ubiegłego stulecia. Razem z książką otrzymałem strzęp jej obwoluty, zawierający reklamę serii wydawniczej „Dzieła XX wieku”. Reklama tejże serii, która, zdaniem wydawców „zamknęła dorobek przodujących piór literatury światowej”, zawierała spis nazwisk autorów, których dzieła w niej opublikowano. Były to nazwiska następujące: Bernanos, Buck, Byrne, Dos Passos, Erskine, Galsworthy, Gide, Giradoux, Hemingway, Hesse Herman, Huxley, Joyce, Kaden Bandrowski, Klabund, Malraux, Mann Tomasz, Maurois, Montherlant, Morand, Remarque, Russel, Roth, Sinclair, Undset, Zweig Arnold.

 

Są na tej liście tacy pisarze, których nazwiska są znane tylko fachowcom. Są tacy, o których większość oczytanych ludzi coś tam wie, ale mało kto czyta ich książki. Ale są też tacy, którzy nadal należą do lektur obowiązkowych ludzi wykształconych. Można mieć pewność pewność, że Tomasz Mann, Herman Hesse, czy Ernest Hemingway będą nadal powszechnie czytani za sto, a może nawet za dwieście lat. To że zostali uznani za przodujące pióra już jako początkujący pisarze oraz to, że opinia ta nie została podważona przez następne siedemdziesiąt lat, dowodzi, ze prawdziwy talent szybko zostaje rozpoznany.