Kultura Okiem Svetomira

We wrześniu ukazała się „Granda”, trzecia płyta najsłynniejszej spośród laureatów polskiej wersji „Idola”, pochodzącej z podżywieckiej Twardorzeczki Moniki Brodki. Dwie pierwsze jej płyty były zupełnie nijakie, dopiero ta trzecia wskazuje na osiągnięcie przez wokalistkę artystycznej dojrzałości. Przed debiutem płytowym Brodka zarzekała się, że nie będzie śpiewać utworów folkowych. Trzeba pamiętać, że był to czas mody na folk, największych sukcesów Brathanków, Golców, czy Kapeli. Byłoby więc czymś wręcz naturalnym, żeby dziewczyna z Beskidów śpiewała folk. Najwidoczniej jednak młoda artystka postanowiła popłynąć pod prąd narzucającej się oczywistości. Nagrała krążek miałkiego popu, który zatonął  w morzu podobnych wydawnictw.  Teraz, po kilku latach dojrzała artystycznie i ochoczo sięgnęła po odrzuconą niegdyś muzykę etniczną. Znów płynie poniekąd pod prąd, bo moda na folk zdąrzyła przeminąć, chociaż pewna trwała spuścizna w postaci większej niż w latach dziewięćdziesiątych obecności elementów etnicznych w głównym nurcie polskiej muzyki po niej pozostała. Wracając do omawianej płyty, to najsampierw warto wspomnieć, że zapowiadano ją jako łączącą folk i muzykę klubową. Takie połączenie, charakterystyczne dla krajów bałkańskich i bliskowschodnich, u nas dotąd występowało rzadko. A szkoda, bo warunkiem prawidłowego rozwoju muzyki korzennej, jest obecność jej elementów w muzyce popularnej i tanecznej.  W tych krajach, gdzie taki, w rozmaity sposób rozwodniony folk jest bardzo rozwinięty, tam i ambitniejsze gatunki muzyki etnicznej mają się świetnie. Tak jest w Bułgarii i Czesku, tak też powinno być i w Polsce. Istotnie jest tak, jak mówiły zapowiedzi. Muzyka na płycie jest hybrydą folkowej i klubowej, zbliżoną klimatem do bułgarskiej czalgi. Teksty krążą wokół tematów damsko-męskich, skromnie okraszonych egzotyką magiczną (bożek voodoo) i kulinarną (kaczka w pięciu smakach). Zazwyczaj uważam skupienie się wyłącznie na tej tematyce za sporą wadę, wytykam je więc piosenkarkom smoothjazzowym, soulowym i amfolkowym, jeśli po nie sięgają, w tym przypadku jednak czynię inaczej, albowiem w przypadku czalgi, a muzykę na tej płycie zawartą za polską odmianę czalgi uważam, monotematyczność taka ze specyfiki gatunku wynika, jest tedy w całej rozciągłości usprawiedliwioną i uzasadnioną.

O serii „Męskie granie” słyszałem już wielokrotnie, ale jak dotąd nie zdecydowałem się na zakup którejkolwiek ze składających się na nią płyt. Zmieniło się to dopiero wtedy, gdy na sklepowej półce ujrzałem zestaw promocyjny składający się z pięciu puszek „Żywca” i płyty „Męskie granie vol. 3”. Zważywszy, że cena zestawu była niższa niż pięciu puszek Żywca kupowanych osobno, bez wahania zdecydowałem się na jego nabycie. Zanim jeszcze przesłuchałem płytę, zastanawiałem się nad sensem występującego na niej łączenia rocka i hiphopu. Wydawało mi się ono z jednej strony intelektualnie interesujące, ale z drugiej dziwaczne, sztuczne i artystycznie ryzykowne. Po pierwszym przesłuchaniu odczuwałem wyraźny dysonans między partiami rockowymi, a hiphopowymi. Po kolejnych wysłuchaniach dysonans ten malał, a w zamieszczonych na krążku utworach hiphopowych zacząłem dostrzegać elementy innych gatunków muzycznych, takich jak blues, czy smoothjazz. Okazało się więc, że dobry hiphop może harmonijnie koegzystować z rockiem, ale mieszanka taka wymaga pewnego osłuchania, zanim stanie się w pełni przyswajalna.

Rok temu recenzowałem płytę młodej czeskiej wokalistki Łucji Vondračkovej, zatytułowaną „May Day”. Przy tej okazji wyraziłem ubolewanie, że, podobnie jak zdecydowana większość polskich autorów, bardzo mało uwagi poświęcam w swoich tekstach kulturze czeskiej. I niestety, na tej konstatacji się skończyło, bo od tego czasu w ogóle się w tym względzie nie poprawiłem. Przez cały rok, aż do dzisiaj, poświęciłem kulturze czeskiej tylko jeden wpis. Częściowo, ale tylko częściowo, ustprawiedliwić mnie może to, że w tym okresie ani razu w Czesku nie byłem, toteż kontakt z kulturą czeską miałem mocno ograniczony. A jako, że kilka dni temu przejeżdżałem tranzytem przez ten kraj, nadarzyła się okazja do przynajmniej częściowego nadrobienia zaległości. W nawiedzonym głównie dla zakupów spożywczych hipermarkecie, nabyłem, jak to od czasu do czasu zwykłem robić, wybraną na chybił trafił płytę w atrakcyjnej cenie.

Tym razem padło na krążek „Dilem já”, wcześniej mi nieznanego Daniela Hůlki. Płyta okazała się nawet dosyć ciekawa. Muzyka, skomponowana przez Michała Pavlička i Michaelę Polákovą łączy w sobie elementy popu i amfolku. Żeby nie brzmiało to zbyt abstrakcyjnie, mogę jeszcze dodać, że we mnie osobiście piosenki Hůlki skojarzyły się z twórczością Elżbiety Adamiak, Seweryna, Krajewskiego i Piotra Szczepanika. Połączenie popu i amfolku nie jest na czeskiej scenie muzycznej, w odróżnieniu od polskiej, niczym rzadkim, a wręcz przeciwnie, może być wręcz uznane za swego rodzaju standard. Hůlka, jest więc, jak na czeskie warunki, wokalistą nader typowym, z którego to tytułu nie czynię mu bynajmniej wyrzuty, jestem bowiem osobiście głęboko przekonany, że dodatek amfolku czyni muzykę pop o wiele bardziej interesującą.

O tekstach, napisanych przez Jana Saharę Hedla nie potrafię się kompetentnie wypowiedzieć, gdyż, z powodu słabej znajomości języka czeskiego, nie jestem w stanie dokonać jej analizy i interpretacji.  Ogólnie rzecz biorąc, nabycia płyty nie żałuję i nie wykluczan nabycia w przyszłości innych tytułów tego wykonawcy.

Już w zeszłym roku recenzowałem, przede wszystkim na swoich blogach, album pieśni patriotycznych „Bo wolność krzyżami się mierzy” podarowany narodowi z okazji Święta Niepodległości przez Świętej Pamięci JE Lecha Aleksandra Kaczyńskiego, ówczesnego Wielkiego Mistrza Orderu Orła Białego, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej etc., etc., etc. Dzisiaj chciałbym omówić wydawnictwo bardzo do tamtego zbliżone, a mianowicie płytę „Cud nad Wisłą 1920”, dołączoną do „Superexpressu” dnia 12 sierpnia bieżącego roku.

Zacznę od repertuaru, który sprawia wrażenie chaotycznego i niefachowo dobranego. Umieszczenie na płycie kilku utworów maryjnych jest, zwłaszcza w kontekście jej tytułu i daty upamiętnianej bitwy, pomysłem doskonałym, ale jego realizacja woła o pomstę do nieba. Po pierwsze dwa spośród czterech utworów tego charakteru to nowoczesne śpiewki o wątpliwej ortodoksji, o których w 1920 roku nikomu się nawet nie śniło. Chodzi o „Czarną Madonnę” i wyjątkowo rozbudowaną, tak zwaną młodzieżową wersję Apelu Jasnogórskiego. Przy obydwu piosenkach zaznaczono, że słowa i  melodia są tradycyjne. Nie wiem, czy wynika to z niewiedzy, czy z chęci wprowadzenia odbiorcy w błąd, ale bez najmniejszej wątpliwości, przynajmniej w jednym przypadku jest to przeinaczenie. W dobie internetu bowiem bez większej trudności da się ustalić autorkę słów i muzyki „Czarnej Madonny”, którą jest jasnogórska organistka Alicja Gołaszewska. Autorzy młodzieżowej wersji Apelu Jasnogórskiego w istocie pozostają nieznani, a przynajmniej trudni do ustalenia. Pozostałe dwa spośród zamieszczonych na płycie utwory maryjne nie wzbudzają tego rodzaju kontrowersyj i są tu jak najbardziej na miejscu. Zarówno „Bogurodzica”, jak też „Z dawna Polski Tyś Królową” są utworami o ugruntowanej tradycji użycia, nie tylko w kontekście religijnym, ale także patriotycznym. Wydaje mi się jednak, że bardziej odpowiednim byłoby umieszczenie „Bogurodzicy” na początku płyty, gdyż z racji swojej starożytności i pełnionych funkcyj, nadaje się ona wybitnie do roli utworu otwierającego. Po utworach maryjnych następuje seria pieśni i piosenek legionowych i ułańskich w aranżacjach od ckliwie sentymentalnych po jarmarczno-biesiadne. Dobór piosenek jest dosyć przypadkowy. Dużym mankamentem jest brak „Pierwszej Brygady” i „Szarej piechoty”. Bez nich płyta nie wywoła u słabo zorientowanego słuchacza jednoznacznie legionowych skojarzeń, które byłyby pożądane w związku zokolicznościami wydanej płyty. Plusem jest natomiast zamieszczenie paru utworów mało znanych co, zważywszy duży nakład płyty, niewątpliwie przyczyni się do poszerzenia kanonu piosenek patriotycznych funkcjonującego w szerokich rzeszach społeczeństwa. Przejście od jednej do drugiej grupy utworów na płycie jest niezbyt zręczne. Po podniosłej „Bogurodzicy” następuje frywolna piosnka „Ułani, ułani”, zaaranżowana w jarmarcznym stylu. Zestawienie to tworzy poważny dysonans.

Reasumując, zarówno dobór utworów, jak też ich aranżacja pozostawiają wiele do życzenia, choć nie ma tu takiej wpadki jak osławiona sowiecka „Oka” na płycie prezydenckiej. Tam jednak przynajmniej aranżacje były zrobione na bardzo wysokim poziomie, czego tutaj nijak nie widać.  Przejdźmy do wykonania, które było największym atutem zeszłorocznej płyty prezydenckiej. W przypadku płyty z „Superexpressu” tego niestety rzec raczej nie można. Wykonawcy, czyli chór męski „Camerata” z Chodzieży i kilkoro solistów, wywiązali się ze swego zadania poprawnie, ale bez rewelacji. Okładka płyty, a zwłaszcza jej rewers to dzieło wyraźnie niedopracowane. Wspomniałem już o błędach w opisie autorstwa utworów. Dużym mankamentem jest też brak informacji o wykonawcach podkładu instrumentalnego.

Cała płyta jest więc co najwyżej przeciętna, dobrze jednak, że się ukazała, gdyż dzięki swojemu wysokiemu nakładowi, a co za tym idzie szerokiemu zasięgowi, może się przyczynić do znacznego spopularyzowania patriotycznego repertuaru muzycznego w społeczeństwie polskim. Swoją drogą, twórcy płyty zdają się siedzieć okrakiem na palisadzie w kwestii interpretacji Bitwy Warszawskiej. Zarówno okładka, na której awersie widnieją Matka Boska Częstochowska i Józef Piłsudski, jak też zawartość, gdzie utworom maryjnym towarzyszą legionowe, nie rozstrzygają kwestii, czy zwycięstwo zawdzięczamy Marszałkowi, czy Królowej Polski, choć tytuł płyty zdaje się uznawać rolę tego pierwszego za niedecydującą.

Zgodnie z zapowiedzią z wpisu poprzedniego, chciałbym dziś zrecenzować najnowszą płytę Mai i Andrzeja Sikorowskich, zatytułowaną „Sprawa rodzinna”. Jest to dosyć trudne, bo płyta ta nie wywołuje we mnie tak jednoznacznych odczuć, jak poprzednia. Zacznę więc od tych aspektów, które nie wywołują żadnych kontrowersyj.  Z każdym krążkiem widać coraz wyraźniej, że Maja Sikorowska to wspaniała wokalistka, która ma ogromne szanse na dołączenie do najściślejszej krajowej czołówki. Nie tylko dysponuje ona doskonałym głosem, ale także potrafi go właściwie wykorzystać, a nadto, co najważniejsze, wykonuje starannie dobrany, poważny repertuar, którego wyraźnie brakuje większości jej konkurentek.

Ogólnie rzecz biorąc pod względem muzycznym jest to płyta zupełnie różna od poprzedniej, co bynajmniej nie oznacza, że gorsza. Nadal dominuje amfolk, za to udział eurofolku zmalał do jednego utworu, zaczerpniętego od Gorana Bregovicia. Wzrósł natomiast znacząco udział jazzu. W moim przekonaniu jest to celowy i bardzo sprytny zabieg, mający na celu gładkie wprowadzenie Mai Sikorowskiej do grona wokalistek smoothjazzowych, a jak powszechnie wiadomo, to tam właśnie toczy się aktualnie gra o krajowy prymat w dziedzinie mądrego śpiewania. Jeśli mój tok rozumowania jest prawidłowy, to następnym krokiem powinno być nagranie solowej, smoothjazzowej płyty wokalistki.

Więcej problemu sprawiają mi teksty, których znaczna część ociera się o tematykę religijną, czy też, szerzej, metafizyczną. Z reguły podejmowanie przez artystów tej tematyki nie tylko mi nie przeszkadza, ale wręcz bardzo mnie cieszy,  tu jednak jest inaczej, gdyż przekaz tych utworów jest wyjątkowo niespójny. Najpierw mamy tu bowiem głęboko religijny, wręcz mistyczny utwór, ujmujący Boga, w biblijno-narnijskiej konwencji porównywanego do lwa, jako Władcę Snów. Żartobliwa piosenka w nieco heterodyksyjny sposób opowiadająca o niebie i piekle jeszcze od biedy da się z tym pogodzić, ale nie można tego powiedzieć o utworach zawierających stwierdzenia w rodzaju „religia to nie rewia pacierzy, ale wiara w każdego bliźniego” i „nie ma nic na tamtym świecie”. Próby sprowadzania religii do humanizmu budzą we mnie głęboki sprzeciw, dlatego uciekam od tej chaotycznej metafizyki w kierunku bezpiecznych piosenek o tym, że „życie ogólnie jest niezdrowe, ale cholernie przyjemne”, czy o tęsknocie za młodością w Krakowie, w którym jeszcze podówczas nie było tysięcy barów, którą niektórzy błędnie biorą za tęsknotę za komuną. Te dwa utwory i wspomniany wyżej cover Bregovicia są dla mnie ulubionymi na tej płycie.

Zasadniczo planowałem napisanie recenzji nowej płyty Andrzeja i Mai Sikorowskich, zatytułowanej „Sprawa rodzinna”. Przekonałem się jednak, że nie jestem w stanie tego uczynić nie omówiwszy wprzódy pierwszej płyty tego rodzinnego duetu, wydanej w 2006 roku, a zatytułowanej „Kraków-Saloniki”. 

Jest to album niezwykle ważny, zarówno z powodu jego walorów artystycznych, jak też z uwagi na zawarte w nim treści. Już tytułowy utwór niesie w sobie wielką głębię: „Dwie Ojczyzny, dwa sztandary … I przodkowie na portretach podpisanych w dwóch odmiennych alfabetach … Dwie historie, dwa języki.” Choć w odróżnieniu od Mai Sikorowskiej, nie jestem dwukulturowy, ani dwujęzyczny, gdyż obca krew w moich żyłach zdąrzyła się w ciągu kilku wieków dobrze odleżeć, mam jednak dwie historie i różnej narodowości, co wpływa zarówno na moje postrzeganie rzeczywistości społecznej, politycznej i kulturalnej, jak też na postrzeganie mojej osoby przez tych, dla których liczy się „czysta krew”. Wspomniany utwór zaś pięknie uczy, jak można kochać dwie lub więcej ojczyzn. W tym kontekście wyjątkowego uroku nabierają też utwory wykonywane przez Maję Sikorowską po grecku. Jak we wszystkich projektach do których rękę przyłożył Andrzej Sikorowski, walorem tej płyty są bardzo mądre teksty. Niektóre mówią o relacjach damsko-męskich, inne o sprawach między rodzicami a dziećmi. Niezależnie jednak od tematu prezentują spójny system kulturowo-obyczajowy mocno oparty na pryncypiach cywilizacji europejskiej. Muzycznie to głównie folk w rozuminiu amerykańskim ( w skrócie amfolk) wzbogacony paroma utworami z dziedziny folku w rozumieniu europejskim (w skrócie amfolku) i jazzu.

Ogólnie płyta ta oferuje ucztę dla uszu i materiał dla rozmyślań dla rozumu, można więc ją nazwać płytą filozoficzną. Nie oznacza to jednak, że jest ona hermetyczna, czy nieprzystępna. Jest ona bowiem propozycją dla każdego, kto nie boi się wyzwań intelektualnych i estetycznych, a mam nadzieję, że ludzi takiego pokroju jest na świecie wielu.