Kultura Okiem Svetomira

Niedawno miałem okazję być służbowo we Wrocławiu. Spotkanie, w którym uczestniczyłem, miało miejsce w siedzibie Cefarmu Wrocław mieszczącej się w dzielnicy Rakowiec. Jako że na miejsce przybyłem mniej więcej o godzinę  za wcześnie, zdecydowałem się na mały spacerek po nieodległym Lesie Rakowieckim. Zachwyciło mnie w tym miejscu bogactwo różnorodnej roślinności i wielkie mnóstwo dorodnych winniczków, zasmuciło natomiast równie wielkie mnóstwo śmieci.

Wśród owych, generalnie zasmucających, śmieci znalazłem też jednak coś interesującego. Mianowicie w trawie, nieopodal jednej z leśnych dróżek, leżała butelka po piwie. Niby nic w tym nie było dziwnego, bo w ciągu owego spaceru widziałem wzdłuż swej trasy kilkadziesiąt różnych butelek i puszek po piwie i innych napojach alkoholowych. Ta jednak tym się wyróżniała, że była po piwie z Raciborza. Co w tym dziwnego? Ano to, że niezwykle rzadko mam okazję oglądać butelkę po piwie pochodzącym z tego książęcego grodu. I może to właśnie jest naprawdę dziwne. Mój rodzinny Rybnik jest oddalony od Raciborza o nieco ponad dwadzieścia kilometrów, Wrocław zaś o prawie dwieście. A jednak w Rybniku nigdy nie zetknąłem się z taką butelką, ani pełną na sklepowej półce, ani pustą w przydrożnych krzakach. A swego czasu dosyć intensywnie szukałem tego trunku w rybnickich sklepach, niestety bezskutecznie Wiem, że piwo to jest sprzedawane przedewszystkiem lokalnie w Raciborzu i jego najbliższych okolicach. Skąd się zatem butelka po nim wzięła we wrocławskim lesie? Są dwie możliwości. Pierwsza jest taka, że ktoś kupił je w Raciborzu, a następnie pojechał wypić do Wrocławia. Bardziej prawdopodobna wydaje się jednak druga, a mianowicie taka, że piwo to jest dostępne w przynajmniej jednym wrocławskim sklepie.

Jeśli ta druga hipoteza jest prawdziwa, stawia to w nowym świetle pojęcie marki lokalnej. Od dawna zresztą nie oznacza już ono dokładnie tego samego, co pierwotnie. Pozostając w tej samej branży, można zauważyć takie ciekawostki, jak piwo rybnickie, ciągle sprzedawane prawie wyłącznie w Rybniku i okolicy, ale od czasu upadku miejscowego browaru, który nastąpił przed mniej więcej pięciu laty, produkowane w Jędrzejowie przez firmę z siedzibą w Warszawie. Czy to jeszcze jest marka lokalna, czy już nie? Powszechnie jest uznawana za lokalną, należy więc chyba przyznać, że taką jest. Tym bardziej więc będzie nią piwo raciborskie, które jest nie tylko dystrybuowane, ale także produkowane w Raciborzu. Jednak fakt, że łatwiej się na nie natknąć w odległym Wrocławiu aniżeli w pobliskim Rybniku, pozwala sądzić, że lokalność tego piwa ma sui generis postmodernistyczny charakter.

To co w ostatnich dziesięcioleciach dotknęło wspólnoty ludzkie, gdzie miejsce i rolę lokalnych przejęły nielokalne, ma obecnie miejsce w obszarze marek niszowych. Małe wspólnoty nie przestały istnieć, nie utraciły też swojej roli społecznej, utraciły natomiast swój lokalny charakter. To samo dotyczy marek niszowych, które nie giną bynajmniej pod naporem masowych, globalnych, ale przestają być lokalnymi. Niszowe marki nielokalne nie są zresztą niczym nowym, chociaż to w ostatnich dwóch dziesięcioleciach, dzięki postępującej informatyzacji, zyskały znaczenie wcześniej niespotykane. Na przykładzie wymienionych wyżej dwóch gatunków piwa widzimy jednak, że granice pomiędzy niszowymi markami lokalnymi i nielokalnymi są obecnie wybitnie nieostre. Oczywiście istnieją marki jednoznacznie lokalne, jak też i jednoznacznie nielokalne, jednak pomiędzy nimi jest wiele bytów pośrednich, trudnych do jednoznacznego przyporządkowania. Podobnie zresztą jest na polu wspólnot. Nowego typu wspólnoty nielokalne, zwane przez antropologów plemionami afektywnymi, przenikają się na wiele różnych sposobów z tradycyjnymi wspólnotami lokalnymi. Żyjemy w niezwykle skomplikowanych czasach, w których mało co jest klarowne i jednoznaczne.

Niedawno napisałem nie do końca poważny tekst zainspirowany napisem na znalezionej na chodniku paczce po rosyjskich papierosach. Dlaczego w ogóle zwróciłem uwagę na ten napis? Ano dla tego, ze mnie generalnie bardzo interesują wszelakie napisy. Napisom pobożnym w dekanacie tworkowskim poświęciłem swoją pracę magisterską na etnologii, chętnie tez czytam i fotografuję rozmaite napisy znalezione na mieście, czy to w postaci ogłoszeń naklejanych w różnych miejscach, czy też w postaci murali graffiti, czy zwykłych bazgrołów. Niektóre z nich tylko odnotowuję, innym zaś poświęcam chwilę refleksji, czasami przelewając swoje przemyślenia na papier.

Tak właśnie się stało z ową paczką po papierosach, podobnie też zdarzyło się z pewnym ogłoszeniem drobnym, które parę dni temu przeczytałem na jednym z rybnickich słupów ogłoszeniowych. Oto treść tego ogłoszenia: „Sprzedam! Śliczne suczki rasy Yorkshire Terrier. Dziewczynki mają 8 tygodni. Są po malutkich rodzicach: Mama -1,8 kg stalowo-złota Tata – 1,2 kg czarno-złoty. Szczeniaczki mają książeczkę zdrowia, zaszczepione i odrobaczone. Więcej informacji pod numerem telefonu: (…). Cena do negocjacji.” Pogrubiłem słowa, których użycie w tym kontekście szczególnie mnie poruszyło. Pisanie o psach, tak jak się pisze o dzieciach wydaje mi się dalece niestosowne. Nazywanie suczek dziewczynkami nie mieści mi się w głowie.

Rzeczą znamienną jest tutaj swoiste pomieszanie tradycyjnego słownictwa z zakresu hodowli psów (suczki, szczenięta, odrobaczone) ze słowami do niedawna jeszcze wyłącznie w odniesieniu do ludzi stosowanymi (dziewczynki, mama, tata). Takie pomieszanie jest świadectwem pewnych niezwykle niepokojących przemian w świadomości nie tylko indywidualnej, ale i społecznej. Autor owego ogłoszenia nie jest bowiem izolowanym przypadkiem, ale typowym przedstawicielem swoistego nurtu kulturowego szeroko w społeczeństwie, nie tylko zresztą polskim, rozpowszechnionego. Nurtu, którego uczestnicy nie zdając sobie w najmniejszym nawet stopniu sprawy.  Polem na którym lewacy wszelkiej maści osiągnęli wyjątkowo obfite sukcesy w dziele niszczenia tradycyjnych cywilizacyj jest negowanie istotowych różnic pomiędzy ludźmi i zwierzętami. Oczywiście ma to na celu podważenie fundamentów religii chrześcijańskiej, a zwłaszcza nauki o nieśmiertelnej duszy ludzkiej. To zacieranie różnic idzie niejako dwutorowo. Po pierwsze, dzieje się to na drodze prawnej, gdzie wymyśla się i wdraźa coraz to nowsze i coraz bardziej absurdalne „prawa zwierząt”, jednocześnie ograniczając prawa i wolności ludzi. Mniej widoczne, chociaż nie mniej groźne są zmiany w kulturze, w tym w języku. Szczególnym przypadkiem jest tutaj socjolekt subkultury psiarzy, którego przykładowym i bardzo typowym tekstem jest przytoczone wyżej ogłoszenie. Zasadą podstawową tego socjolektu jest właśnie używanie w stosunku do zwierząt, a osobliwie do psów terminologii tradycyjnie zastrzeżonej dla ludzi. Któż z nas nie zetknął się ze sztandarową psiarską deklaracją „u nas pies jest członkiem rodziny”? Do tej samej kategorii językowej należy oburzanie się psiarzy na nazywanie ich pupili bydlętami. Kiedyś taki jeden powiedział mi: „To nie jest bydle, to jest pies”. Czyżby pies nie był zwierzęciem? Przecież „bydlę” to nic innego, jak nieco archaiczny synonim „zwierzęcia”. Tak właśnie jest, dla psiarzy pies nie jest zwierzęciem, ale namiastką człowieka, a może nawet nie namiastką, a pełnowartościowym zamiennikiem.

Trzeba podjąć próbę przeciwstawienia się lewicy i jej antycywilizacji również i na tym polu. Zacząć należy od uświadomienia sobie i innym, że fanatyczni psiarze wypisujący i wygadujący takie brewerie, jak te powyżej zacytowane, to nie tylko osoby, co do których zdrowia psychicznego można a nawet należy mieć poważne wątpliwości, ale także ofiarami lewicowej ideologii o zabarwieniu wybitnie antyreligijnym. Dla uważnego obserwatora rzeczywistości nie jest to zresztą żadna nowość, ani niespodzianka. Od dawna wiadomo, że wielu z pośród nadmiernie kochających zwierzęta, nie potrafi kochać ludzi. Często się zdarza, że walczący o „prawa zwierząt”, walczą również o swobodę mordowania nienarodzonych dzieci.  No ale czego można się spodziewać po ludziach, dla których suczki to dziewczynki?

Pewnego przedwiosennego poranka ujrzałem na chodniku porzuconą pustą paczkę po papierosach. Nie było by w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że naklejone na niej ostrzeżenie o zgubnych dla zdrowia skutkach palenia papierosów było napisane po rosyjsku. Skłoniło mnie to do kilku refleksyj.

Rybnik, gdzie dokonałem tego „odkrycia”, leży w zachodniej części Polski, do Niemiec jest stąd o wiele bliżej niż do Rosji, z krajami Europy Zachodniej łączą mieszkańców mojego miasta o wiele liczniejsze więzi rodzinne, zawodowe i inne niż ze Wschodem, a jednak nigdy nie znalazłem na rybnickich chodnikach, ani w żadnym innym miejscu porzuconych paczek po papierosach opatrzonych napisami angielskimi, czy niemieckimi. Jest to tym bardziej dziwne, że wielokrotnie słyszałem o przypadkach kupowania papierosów na Zachodzie ze względu na ich jakoby znacznie lepszy smak niż tych samych marek będących w obrocie na rynku polskim. Mamy więc do wyboru trzy możliwe interpretacje tego zjawiska. Pierwszą można określić jako optymistyczną. Palaczy papierosów zachodnioeuropejskich jest w naszym regionie więcej niż palaczy papierosów rosyjskich, ale ci pierwsi nie porzucają pustych pudełek na chodnikach, lecz przykładnie wrzucają je do koszy na śmieci. W ślad za zachodnimi papierosami, idzie zachodnia kultura osobista. Ekspansja kultury materialnej pociąga za sobą ekspansję kultury społecznej i duchowej, jeśli trzymać się klasycznego podziału pochodzącego sprzed wieku z okładem. Druga interpretacja jest pesymistyczna. Mieszkańcy mojego miasta dużo częściej palą papierosy rosyjskie, niż zachodnie, tylko się do tego nie przyznają. Oznaczałoby to, że obok wspomnianych wyżej licznych więzi z Zachodem, istnieją u nas mniej widoczne, ale bynajmniej nie słabsze także i ze Wschodem. Pudełko po papierosach ujawnia ich istnienie na polu podziemnego życia gospodarczego, podkreślając znaczącą rolę przemytu w funkcjonowaniu społeczeństwa, należy jednak przypuszczać, że analogiczne więzi istnieją także na innych polach, zjawiska społeczne nie mają bowiem zwyczaju występować w pojedynkę. Tedy pod względem kulturowym nie przynależymy jednoznacznie, jak byśmy tego chcieli do cywilizacji zachodniej, ale stoimy w rozkroku między Wschodem a Zachodem. Trzecia interpretacja ma charakter realistyczny i jest z nich wszystkich najprostsza, a przy tem jako jedyna jest zgodna z zasadami metodologicznymi obowiązującymi w naukach społecznych. Zakłada ona, że jedno pudełko po papierosach, to stanowczo za mała próba badawcza, aby wyciągać z niej jakiekolwiek wnioski. Gdybym przebadał co najmniej sto porzuconych opakowań po papierosach, mógłbym formułować na podstawie takiego badania jakieś uogólnienia. Przy mniejszej liczbie próbek są one nieuprawnione.

Równie ciekawa jest treść owego ostrzeżenia. W polskim tłumaczeniu brzmi ono następująco: „Palenie powoduje przyspieszone starzenie skóry”. Ci Rosjanie mają się dobrze. U nas paczki straszą rakiem płuc, chorobami serca, czy poważnymi problemami ze wzwodem, a u nich przyspieszonym starzeniem skóry. Dosyć popularny jest dowcip o mężczyźnie, który prosi w kiosku o papierosy wywołujące raka, nie chce zaś tych, które grożą impotencją. U naszych wschodnich sąsiadów nie musiałby się narażać na śmiertelnie niebezpieczny nowotwór, wykpiłby się bowiem banalnymi zmarszczkami. Wychodzi więc na to, że w Rosji palenie jest mniej szkodliwe niż w Polsce. Może to zasługa surowego, kontynentalnego klimatu? A może choroby wywoływane przez dym tytoniowy nie mają czasu aby się u Rosjan porządnie rozwinąć, gdyż tych wcześniej zabija wódka?