Kultura Okiem Svetomira

Każdego dnia zalewa nas całe mnóstwo reklam nie tylko w mediach, ale także w domu i na ulicy, chociażby w postaci wszechobecnych ulotek, plakatów i bannerów. Większość z nich jest banalna, ale niektóre są wielce intrygujące. Tak właśnie jest z reklamami pewnej firmy oferującej porady prawne i tłumaczenia ze wszystkich języków. Porady możemy sobie odpuścić, bo to banalne, ale z tymi tłumaczeniami to pewna zagwozdka.  Bez wielkiego ryzyka błędów można przyjąć, że te „wszystkie języki” to po prostu marketingowa hiperbola. Nie jest bowiem możliwe, aby byli w stanie tłumaczyć ze wszystkich języków. Aby tłumaczenie było dobre zasadniczo musi być dokonane przez profesjonalnego tłumacza. Oczywiście są od tej zasady wyjątki, ale nie należą one do tych tłumaczeń, które zleca się firmom przekładowym. Do wyjątków takich należy bowiem na przykład tłumaczenie poezji, do którego nie trzeba być profesjonalnym tłumaczem, ale trzeba być poetą.

Aby jednak tłumaczyć normalne, niepoetyckie teksty ze stu języków i robić to należycie firma musi zatrudnić co najmniej kilkudziesięciu tłumaczy. Oczywiście dzięki komputerowym programom tłumaczącym oraz tradycyjnym słownikom można poszerzyć zakres języków dostępnych dla grona kilkudziesięciu tłumaczy do kilkuset, a nawet tysiąca. Aby jednak takie tłumaczenie miało jakąkolwiek wartość, osoba go dokonująca musi mieć, niezależnie od posiadanych narzędzi pomocniczych, przynajmniej podstawową znajomość danego języka. Aby więc obsłużyć tysiąc języków, firma musiałaby zatrudnić co najmniej kilkudziesięciu wysokiej klasy fachowców. Byłoby to więc bardzo kosztowne, a z drugiej strony zupełnie niepotrzebne, bo zamówienia na 95% spośród owego tysiąca języków będą się pojawiać niesłychanie rzadko. Czyni to przedsięwzięcie całkowicie nieopłacalnym. A przecież od tysiąca języków (optymistycznie licząc) do wszystkich języków świata droga jeszcze bardzo daleka. Tych jest co najmniej kilka tysięcy, do większości z nich nie ma polskich słowników, o translatorach już nie wspominając, część jest w ogóle niezbadana, część nawet tajna i w związku z tym nawet niemożliwa do zbadania.

Myślę więc, że owa firma dokonuje tłumaczeń z kilkunastu lub co najwyżej kilkudziesięciu języków, a pisząc o wszystkich ma na myśli „wszystkie we współczesnych realiach polskich praktycznie użyteczne”. Przykład tej superekstrahiperbolicznej reklamy  skłania do refleksyj ogólniejszej natury. Słowa takie jak wszystko, wszyscy, wszystkie, zawsze, wszędzie, a z drugiej strony, nikt, nic, żaden, nigdy, nigdzie są nagminnie nadużywane nie tylko w reklamie, poezji, czy felietonistyce, gdzie jest to poniekąd uzasadnione i usprawiedliwione, ale też w tych formach wypowiedzi, które wymagają precyzyjnego wysławiania się. A przecież znakomita większość zdań zawierających w sobie któreś ze słów z powyższej listy, to zdania fałszywe, chociaż nie zawsze jest to tak jaskrawo widoczne, jak w wyżej omówionej reklamie.

Z reguły nie kupuję „Tygodnika Rybnickiego”, który jest gazetą zdecydowanie słabszą od konkurencyjnych „Nowin”. Odnoszę zresztą wrażenie, że nie ma on zbyt wielkiego grona stałych czytelników, a utrzymuje się na rynku przedewszystkiem dzięki publikowaniu zdjęć noworodków i długożeńców, co sprawia, że jest dość licznie kupowany przez krewnych i znajomych jednych i drugich. Niedawno jednak kupiłem jeden egzemplarz tego pisma, a to z racji specyficznego języka, jakim została napisana jedna z notek umieszczonych na pierwszej stronie. Notka to zresztą sama w sobie specyficzna, przynajmniej z dwóch względów. Po pierwsze, została ona powtórzona na stronie drugiej, w formie nieco tylko rozszerzonej. Po drugie, żadna z tych dwóch wersyj nie została podpisana, ani imieniem i nazwiskiem autora, ani pseudonimem, ani też inicjałami. Nic, totalny anonim. Notka opowiadała o dosyć przykrym wypadku. Kilkoro dzieci odniosło obrażenia po potrąceniu przez kierowany przez inne dziecko kład. Tak właśnie napisano „kład”, a nie, jak już zdążyliśmy się przyzwyczaić „quad”. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że „Tygodnik Rybnicki” mówiąc kolokwialnie „strzelił byka”.

W rzeczywistości jednak jest zupełnie inaczej. Z przetłumaczeniem angielskiego  słowa „quad” na język polski jest bowiem pewien problem. Nie da się go jednoznacznie oddać jednym słowem. Są trzy podstawowe potencjalne rozwiązania. Pierwsze to przetłumaczenie słowa oparte na jego znaczeniu. W tym nurcie wytworzyło się słowo „czterokołowiec”. Jest to rozwiązanie być może najbardziej eleganckie, najbardziej poprawne i najbardziej zgodne z polską tradycją językową. Jest jednak przy tem także najbardziej niepraktyczne, osobliwie w tej wersji, która się w tym przypadku przyjęła. Słowo „czterokołowiec” jest po prostu stanowczo za długie na to, by stać się podstawowym polskim odpowiednikiem angielskiego słowa „quad”. Można by je zastąpić jakimś krótszym, na przykład „czwórkół”, ale wypromowanie takowego byłoby obecnie bardzo trudne z racji silnej konkurencji ze strony nie tyle owego czterokołowca, co raczej rozwiązań innych niż tłumaczenie oparte na znaczeniu. Warto jeszcze zaznaczyć, że słowo czterokołowiec ma i tę wadę , że jest niejednoznaczne, używa się go bowiem także w odniesieniu do czterokołowych poziomych rowerów, popularnych zwłaszcza w parkach i kurortach, gdzie zazwyczaj można je wypożyczyć. Najczęściej stosowanym jest zapożyczenie słowa angielskiego w postaci natywnej, czyli quad. Wersja ta jest najpowszechniejsza i bardzo praktyczna, ale przy tem najmniej elegancka i najmniej zgodna z polską tradycją językową, a być może nawet niepoprawna. Należy  bowiem unikać wprowadzania do języka polskiego słów pospolitych zawierających litery q,v i x, nienależące do podstawowego korpusu znaków polskich.

I w ten sposób dochodzimy do owego „kłada”, który nie jest takim złym rozwiązaniem, jakim się na pierwszy rzut oka wydaje. Zgodnie z regułami obowiązującymi w języku polskim spolszczenie fonetyczne jest jak najbardziej prawidłowe. Kiedyś w ten sposób polonizowano nawet nazwiska cudzoziemskie. Maurycy Mochnacki na przykład tak pisał o zachodnioeuropejskich poetach: „Bayron nie upatrywał w Kornelu prawdziwego poety, a w dziełach Rassyna ledwie jedną myśl poetycką znalazł”. Ciekawe, czy Szanowni Czytelnicy mojego tekstu rozszyfrują wszystkie trzy nazwiska wymienione w powyższym cytacie? Dziś fonetyczne spolszczenia nazwisk, czy nazw miejscowych byłyby nie tylko arcydziwaczne, ale i błędne. Jednak w odniesieniu do nazw pospolitych ta metoda przyswajania słów obcojęzycznych nadal stanowi normę językową. I dobrze funkcjonuje, co dobitnie widać na przykładzie słów takich jak ksero, dżem, czy menedżer. A jednak przy słowie „kład”, równie wzorcowo tą metodą spolszczonym, jak wyrazy przytoczone w zdaniu poprzednim, odczuwa się jakąś niepewność. Jest ona wywołana przedewszystkiem przez tę arcysłowiańską literę ł, rażąco niepasującą do anglopochodnego słowa. Może więc lepsza by była forma kuad? Chyba nie, bo chociaż znacznie lepiej wygląda na papierze, to jest zdecydowanie mniej wierna fonetycznie. Mamy więc tu do czynienia z klasycznym problemem tłumaczeń, które ponoć są albo wierne, albo piękne, ale nigdy takie i takie jednocześnie. Mamy więc dylemat, czy wybrać formę precyzyjniejszą, czy ładniejszą. Wyboru jednak nie będą dokonywali autor i czytelnicy tego tekstu. Dokona go ogół użytkowników języka polskiego, w znakomitej zresztą większości nieświadomych faktu, że dokonują jakiegoś wyboru. Rolą autora niniejszego tekstu było jedynie zaprezentowanie możliwych rozwiązań, co niniejszym uczynił. Teraz zaś będzie on cierpliwie czekał miesiące i lata na wykrystalizowanie się jakiegoś jednoznacznego rozwiązania, mając nadzieję, że nie będzie ono zbytnio gwałciło języka polskiego. Obawiam się jednak, ze mogę się w swych nadziejach zawieść, bo anglicyzacja polszczyzny nasila się i co gorsza jest dość powszechnie akceptowana. Najprawdopodobniej wygra więc nie kuad czy czwórkół, ani nawet nie kład, czy czterokołowiec, ale quad.

Często się zdarza, że jakiś błąd językowy jest w powszechnym użyciu i popełniający go wcale nie uważają go za błąd. Zazwyczaj sytuacja taka trwa przez dłuższy czas, a następnie rozwiązuje się na jeden z dwu sposobów. Czasami autorytety językowe, działając za pośrednictwem mediów i systemu edukacji dają radę zmarginalizować, a nawet wyrugować taki powszechny błąd. Częściej jednak błąd staje się tak powszechny i utrwalony, że owe autorytety z czasem akceptują jego użycie, co niekiedy zostaje nawet potwierdzone oficjalnym placetem Rady Języka Polskiego.

Bywa jednak czasami i odwrotnie. Zdarza się mianowicie, że jakieś słowo, wyrażenie, czy zwrot powszechnie uchodzi za błąd językowy, mimo że jest całkowicie poprawne. Tak jest ze słowem „wpierw”, a w mniejszym stopniu także z innymi synonimami słowa „najpierw”, takimi jak „najsampierw”, czy „nasamprzód”. Piętnowanie użycia tych słów przybiera często formy prądu ideologicznego, towarzyszą mu też spore emocje. Szczególnie widoczne jest to w internecie. Na autorach używających w swych tekstach słowa „wpierw” niektórzy komentatorzy nie pozostawiają suchej nitki. Gdy na przykład na portalu gazeta.pl zostało ono użyte w artykule o brzydkich sprawkach brytyjskiego tabloidu „News of the World”, właśnie zresztą z racji tych sprawek zamkniętego przez swojego właściciela, niejaki huston_mamy_problem raczył napisać następujący komentarz: „cyt,, wpierw ich podsłuchiwali „WPIERW ?? CHYBA NAJPIERW KASZTANIE, ZDAŁEŚ CHOCIAŻ MATURĘ ??” (pisownia oryginalna). Jest to typowy przykład tego zjawiska, które z racji jego zideologizowania i nasycenia emocjami postanowiłem nazywać najpierwizmem, a jego aktywistów najpierwistami, a to dlatego, że zasadniczo tylko formę „najpierw” uważają oni za prawidłową, zaś wszystkie jej synonimy odrzucają. Najbardziej wyrazisty przypadek najpierwizmu znalazłem w komentarzu pod hasłem „wpierw” umieszczonym w internetowym słowniku dla skrablistów. Komentarz ów brzmiał następująco „Naprawdę nie lubię tego słowa – najpierw, OK, ale wpierw – dla mnie brzmi trochę po wiejsku A jeszcze lepsza wersja: NAJSAMPIERW xD Total wiocha !!!”. Użycie wielkich liter (również w pierwszym cytacie), emotikonów i redundantnych wykrzykników, cy pytajników zdradza duże emocje. Ten drugi cytat przybliża nas do istoty tego zjawiska i pozwala przypuszczać, skąd te emocje się biorą. Anonim, który nawet pseudonimem nie raczył się podpisać uważa słowa „wpierw” i „najsampierw” za „wiochę”. Sam, jak widać, niezbyt sprawnie posługuje się językiem polskim (niepotrzebne wtręty angielskie) i niewiele o nim wie, skoro nie odróżnia archaizmów od wpływów gwarowych. Tropi zaś i zwalcza to, co uważa za wiejskie. Wiele to o nim mówi, o wiele więcej, niż powiedziałby jego podpis, gdyby się pod tym komentarzem znalazł. Nie trzeba być psychologiem, aby podejrzewać u niego pewne kompleksy na punkcie wsi. Zwalcza to, co w jego przekonaniu jest wiejskie być może właśnie po to, aby samemu nie być o wiejskość posądzonym. Podobny ton można znaleźć w wypowiedziach praktycznie wszystkich osób piętnujących „wpierw” i jego archaiczne, bądź gwarowe synonimy.

Tymczasem językoznawcy są zgodni, słowo „wpierw” jest jak najbardziej prawidłowe i zgodne z wszelkimi normami języka polskiego. Co najwyżej niektórzy uważają je za nieco przestarzałe. Oddajmy głos kilku z nich. Mirosław Bańko z Państwowego Wydawnictwa Naukowego tak pisze: „Nie powiedziałbym, żeby wyraz pierw był „powszechnie stosowany, najczęściej przez ludzi młodych”, przeciwnie – jest przestarzały. Słowa przestarzałe często dłużej niż w języku ogólnym utrzymują się w gwarach, więc może Pana rozmówcy pochodzą ze wsi albo mają rodziców ze wsi, od których przyswoili sobie to słowo. Że nauczyciele go nie lubią, to się wcale nie dziwię. Szkoła powinna upowszechniać współczesny język ogólny (mówi się też: standardowy, dawniej mówiono: literacki), a pierw do niego nie należy. Skoro, jak pisze Pan, „studenci używają go rzadko”, to widocznie szkoła na tym polu odnosi sukcesy. Pewnym kompromisem między przestarzałym pierw, a współczesnym najpierw jest też współczesne, ale książkowe wpierw.” Grzegorz Wojewoda z Uniwersytetu Gdańskiego na pytanie o prawidłowość „wpierw” odpowiada następująco: „Istnieje wiele różnych wyrazów służących mówieniu o uprzedniości, czyli o tym, że coś było wcześniej, było w pierwszej kolejności lub pojawiło się (albo pojawi się) przed czymś. Słowem najbardziej neutralnym i nienacechowanym jest oczywiście najpierw. Jest ono również najczęściej używane, ma jednak wiele synonimów, do których należy m.in. wpierw, o którym mowa w pytaniu. We współczesnej polszczyźnie wpierw jest słowem uważanym za poprawne, jednak nie uchodzi ono za zbyt eleganckie. W sytuacjach neutralnych raczej skłonni jesteśmy mówić najpierw. W tym samym znaczeniu zdarza się również, chociaż bardzo rzadko, usłyszeć archaiczne nasamprzód lub gwarowe najprzód, które w języku ogólnym poprawne nie są. Z tego powodu słowo wpierw, choć już nieco archaiczne, jest mimo wszystko najbliższym synonimem słowa najpierw. Mały słownik języka polskiego z roku 1968 podaje przykład użycia tego słowa w zdaniu: Aby kogo ocenić, trzeba go wpierw dobrze poznać. Wpierw pojawia się również w edycji tego słownika z roku 1980, jednak późniejsze małe słowniki języka polskiego już go nie podają – nie występuje ono już np. w Słowniku współczesnej polszczyzny PWN z roku 2002. Tak więc, mimo że używanie słowa wpierw w dalszym ciągu można uznać za poprawne, wyraz ten staje się coraz bardziej archaiczny i powoli zanika.” Zaś „mistrz polskiej ortografii” Maciej Malinowski uważa: „Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. prof. Witolda Doroszewskiego sprzed 30 lat podawał, że wpierw to forma potoczna o znaczeniu ‘najpierw’, ale dawni pisarze chętnie się nią posługiwali. To dowód, że traktowali przysłówek wpierw synonimicznie z najpierw także w języku ogólnym. Ale formy wpierw używano również w znaczeniu ‘wcześniej, przedtem, uprzednio’, czego nie odnotowywano w wypadku słowa najpierw. Świadczyłoby to o jednym: o tym, że wyraz wpierw był potrzebny w polszczyźnie. Dziś razi nas nieco archaicznością, podobnie jak formy najprzód, najsamprzód, nasamprzód, najsampierw, wprzód (to też synonimy najpierw), występujące kiedyś powszechnie. Byłoby jednak nadgorliwością traktowanie wyrazu wpierw jako jednoznacznie niepoprawnego. Odnotowuje go najnowszy Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod red. prof. Stanisława Dubisza, choć z adnotacją: przestarzały, a także „Nowy słownik poprawnej polszczyzny” PWN pod red. prof. Andrzeja Markowskiego (ten zalicza ów wyraz ciągle do polszczyzny potoczonej). Inaczej postąpiono z formami najprzód, najsamprzód, nasamprzód, najsampierw. U prof. Dubisza są przestarzałe, u prof. Markowskiego niepoprawne (trzeba mówić i pisać najpierw).”

Wydaje się więc, że częste w pewnych środowiskach ataki na „wpierw” i jego synonimy powodowane są w mniejszym stopniu troską o poprawność językową, w większym zaś specyficznie pojmowaną antywiejską ideologią oraz kompleksami na punkcie wsi, powstałymi zapewne, przynajmniej w części przypadków, wskutek wiejskiego pochodzenia, obecnie zamieszkujących miasta „najpierwistów”. Jak słusznie zauważył Grzegorz Wojewoda, wskutek rozpowszechnienia w społeczeństwie takiej postawy, wyraz „wpierw” może z czasem zupełnie zaniknąć. Ten sam los spotka zapewne i to prawdopodobnie jeszcze wcześniej niektóre z jego synonimów. A szkoda ich będzie, bo bez nich język polski stanie się uboższy.