Kultura Okiem Svetomira

 

Od jakichś kilku lat, od czasu do czasu chodzę z dziećmi do kina na dziecięce filmy i mniej więcej z połowy tych wypraw piszę recenzje. Ostatnio wybraliśmy się cała rodziną na „Smerfy 2”. Wiązaliśmy z tym filmem wiele nadziei, bo pierwsza część bardzo się nam wszystkim podobała. Nowy film o niebieskich stworkach bardzo nas jednak zawiódł.

Przedewszystkiem można było łatwo zauważyć liczne nielogiczności scenariusza. Wymienię tylko dwie z nich, najbardziej jaskrawe. Po pierwsze, skoro formułę rytuału przemiany w smerfa zapamiętała Smerfetka, choć była tylko jego uczestnikiem, a nie wykonawcą i nie miała w jej zapamiętaniu żadnego interesu, to jakim cudem żywo zainteresowany jej znajomością Gargamel nie mógł jej zapamiętać i musiał ją mieć spisana na kartce? Po drugie, akcja części drugiej dzieje się kilka lat po pierwszej, o czym świadczy choćby wiek dziecka pary głównych ludzkich bohaterów. W tym czasie Gargamel rozrzutnie szafuje smerfesencją, a mimo to, nie brakuje mu jej, choć zapasy początkowe miał niewiele tylko większe od tych w pierwszej części, których przy podobnym tempie zużywania starczyło mu ledwie na parę dni.

Dużo słabszy jest też w tym filmie poziom dowcipu. Po pierwszym filmie zamiast recenzji umieściłem na swoim blogu zbiór cytatów z Gargamela i o Gargamelu. Dziś nie miałbym czego cytować, bo choć Gargamel wypowiada równie dużo rozmaitych sentencyj, często będących parafrazami znanych cytatów z literatury, filmu i życia, to są one znacznie słabsze i płytsze niż w pierwszej części, najczęściej zresztą w ogóle nie śmieszne.

Gdyby jednak wady filmu sprowadzały się tylko do niedoskonałości scenariusza, czy niższych lotów humoru, nie byłby to wcale wielki problem. Dużo poważniejsza jest sprawa z przesłaniem tej produkcji. Otóż „Smerfy” z 2011 były bardzo sympatyczną komedią rodzinną z pozytywnym przekazem. Mówiły o dojrzewaniu do małżeństwa, rodzicielstwa i założenia rodziny. Ukazywały, jak pojawienie się dziecka wzbogaca miłość małżonków i czyni ich życie lepszym. W części drugiej przekaz jest zupełnie odwrotny. Dwa równoległe wątki, jeden u smerfów i jeden u ludzi, podważają wartość tradycyjnych więzi rodzinnych, promują zaś na ich miejsce „alternatywny”, „nowoczesny” model rodziny. Podważają mianowicie rolę ojca, sugerując, że od złego ojca znacznie lepszy jest dobry ojczym, i że zamiana ojca na ojczyma z reguły wychodzi dzieciom na dobre.

Przypomina to pod pewnymi względami sytuację z filmem „Renifer Niko ratuje brata” słusznie skrytykowanym przez Tomasza Terlikowskiego, który pisał po jego premierze: „ Film bowiem był ordynarną (choć trzeba powiedzieć dobrze nakręconą i z dużą dozą ciepła) promocją rozwodów i patologicznych układów rodzinnych. Braciszek, którego ratować miał głównym bohater, nie był bowiem braciszkiem, a dzieckiem nowego konkubenta mamusi. Bunt reniferka związany był z tym, że chciał on, by jego prawdziwi rodzice do siebie wrócili i nie chciał zaakceptować nowego związku, cały zaś film zmierzał do wielkiej pochwały nowego związku, fantastyczności nowych więzi i normalności sytuacji, w której każde dziecko ma innych rodziców. Jego zwieńczeniem jest zaś sytuacja, w której największą radością dla małego renifera jest to, że mama z partnerem (nowym) ma trzecie dziecko, którego pochodzenie jest jeszcze inne, niż dwóch rzekomych braci. Poza tym, i to jest największe niebezpieczeństwo, film jest cieplutką opowieścią o wartości przyjaźni, domu, odpowiedzialności. Ale niestety ideologiczny wkład czyni ją całkowicie nieakceptowalną dla rodziców, którzy chcieliby nauczyć dzieci, że brat to znaczy brat, małżeństwo jest nierozerwalne, a wierność jest wartością.” Analogia jest tym pełniejsza, że również pierwsza część tego cyklu, zatytułowana „Renifer Niko ratuje święta” nie niosła żadnego antyrodzinnego przekazu, podobnie jak pierwsza część „Smerfów”.

„Smerfów 2” nie ratuje kilka dobrych scen, takich jak latający Gargamel wygrywający melodię smerfowej piosenki na dzwonach paryskiej katedry Najświętszej Maryi Panny, co jest ewidentnie nawiązaniem do „Dzwonnika z Notre Dame”. W beczce dziegciu, łyżka miodu nic nie pomoże.

 

Na rynku zabawek mody i trendy zmieniają się jak w kalejdoskopie. Dotyczy to także lalek dla dziewczynek. Co prawda Barbie trzyma się mocno, ale miewa poważne sezonowe konkurentki. Najważniejszymi z nich są od kilku lat horrorystyczne lalki Monster High. Seria zabawek powstała w 2007 roku, a od 2010 jest obudowana otoczką medialną, opartą przedewszystkiem na serialu animowanym i serii książek. Podobna sytuacja dotyczy samej Barbie, która też stała się w ostatnich latach bohaterką serii filmów animowanych.

 

Inaczej jest z hitem tej jesieni – lalkami Equestria Girls, które pod względem stylistyki zdają się być bytem pośrednim między Barbie a Monster High. Tu najpierw był film, a dopiero później zabawki. Pełnometrażowy obraz animowany „My Little Pony: Equestria Girls”, produkcji amerykańsko-kanadyjskiej, miał swoją światową premierę 16 czerwca, a polską (szkoda, że tylko telewizyjną, a nie kinową) 14 września bieżącego roku. Film nawiązuje do słynnego serialu „My Little Pony” opowiadającego o mówiących kucykach z magicznej krainy zwanej Equestrią. Jedna z głównych jego bohaterek, czarodziejka Twilight Sparkle, na koniec trzeciej i jak dotąd ostatniej serii dołącza do wąskiej grupy rządzących Equestrią księżniczek. Akcja filmu dzieje się po zakończeniu tej serii.

 

Księżniczce Twilight Sparkle ukradziono jej koronę. Korona ta jest nie tylko ozdobą, czy symbolem władzy, ale także, a może nawet przedewszystkiem potężnym artefaktem magicznym, który daje posiadaczowi ogromną moc. Bez niej przyszłość całej Equestrii jest poważnie zagrożona. Złodziejka ucieka z łupem przez magiczny portal z Equestrii do naszego świata. Księżniczka podąża za nią. Trafia do amerykańskiej szkoły średniej. Aby odzyskać koronę, musi zostać królową szkolnego balu. W szkole odnajduje ludzkie odpowiedniki swoich przyjaciółek z krainy kucyków. Z ich pomocą zdobywa koronę, ale złodziejka nie daje za wygraną. Skoro nie wygrała uczciwie, próbuje zdobyć artefakt siłą. Wywiązuje się magiczny pojedynek, w którym magia przyjaźni, będąca przewodnim motywem serialu, wygrywa z magią arkanów. Twilight Sparkle odzyskuje koronę i wraca do Equestrii, ludzkie odpowiedniki kucyków na powrót zostają przyjaciółkami, a złodziejka przeżywa duchową przemianę i naprawia poczynione szkody.

 

Film oczywiście opiera się przedewszystkiem na serialu, ale czerpie też obficie wątki i motywy z wielu innych dzieł literackich i filmowych. Pierwszym i najsilniejszym nawiązaniem jest cykl książek i filmów o Harrym Potterrze. Rywalizacja księżniczki Twilight Sparkle i złodziejki Sunshit Summer jako żywo przypomina rywalizację Harrego z Lordem Voldemortem. Summer, podobnie jak Voldemort, chce opanować zarówno szkołę, jak i cały świat. Obojgu zależy mniej na władzy w zwykłym ludzkim świecie, a bardziej na władzy w świecie istot magicznych, w jednym przypadku kucyków, w drugim czarodziejów. Obydwa czarne charaktery w dążeniu do władzy chcą wykorzystać własne armie, utrzymywane w posłuszeństwie za pomocą magii. Podobnie wygląda pojedynek księżniczki ze złodziejką i pojedynek Harrego Z Voldemortem. W obydwu przypadkach ciemna strona dysponuje potężnym artefaktem (korona, czrna różdżka) ale w obydwu przypadkach to strona dobra ma nad tym artefaktem prawdziwą władzę. Ważnym motywem całego cyklu potteriańskiego, jak też sceny ostatniego pojedynku jest myśl, że miłość jest najpotężniejszą magią. W filmie o dziewczętach z Equestrii podobną rolę pełni koncepcja magii przyjaźni. Nie bez znaczenia jest też to, że w obydwu przypadkach znacząca część akcji ma miejsce w szkole. Najwyraźniej twórcy filmu chcą dotrzeć do fanów Harrego Pottera, bo jak wiadomo jest to duża i atrakcyjna klientela.

 

Można też doszukiwać się w omawianym filmie nawiązań do innych cyklów fantastycznych, w szczególności do serii produkcji o gormitach. Niektóre sezony tego cyklu opowiadają o grupie nastolatków,, które po teleportacji do innego świata stają się władcami żywiołów, przywódcami tytułowych gormitów, istotami o wielkiej, nadnaturalnej mocy. Zachodzi tu pewien paralelizm między elementami żywiołów na Gormie, a elementami harmonii w Equestrii.

Omawiany film ukazuje wyraźnie, jak powstawanie nowych dzieł popkultury opiera się w dużej mierze na wykorzystaniu elementów obecnych w dziełach wcześniejszych. Dotyczy to zresztą nie tylko popkultury, ale ogólnie kultury każdego rodzaju. Nie istnieje twórczość w stu procentach oryginalna i istnieć nie może. Kulturowa kuchnia niezmiennie opiera się ta przyrządzaniu „potraw” ciągle z tych samych składników, w różnych jedynie konfiguracjach.