Kultura Okiem Svetomira

Ósmego listopada bieżącego roku zmarł w Skierniewicach profesor Jan Rumpel, mój stryj, a zarazem nieformalny lider rodu Rumplów. Był długoletnim kierownikiem Zakładu Warzywnictwa Gruntowego w Instytucie Warzywnictwa w Skierniewicach. Napisał wiele książek z dziedziny warzywnictwa, z których najważniejszymi są: „Folia w warzywnictwie gruntowym”, „Uprawa warzyw na glebach torfowych”, czy „Uprawa pomidorów polowych”. Był też autorem wielu nowych rozwiązań technologicznych w dziedzinie warzywnictwa. Ja osobiście pamiętam z czasów swoje dzieciństwa jego występy w telewizyjnej audycji „Tydzień na działce” emitowanej zawsze przed przeznaczoną dla dzieci i młodzieży „Sobótką”, którą regularnie oglądałem. Od dziesięciu lat był na emeryturze, już nie pracował w instytucie, nie występował w telewizji, z czasem przestał też jeździć po kraju z prelekcjami dla ogrodników, ale aktywny pozostał do końca, bo nadal pisał artykuły do ogrodniczej prasy.

30 października ubiegłego roku zmarł, w wieku lat stu, Klaudiusz Lévi-Strauss, jeden z najwybitniejszych  antropologów kulturowych, czy jak kto woli etnologów, wszech czasów. Z okazji pierwszej rocznicy śmierci chciałbym poświęcić mu słów parę.

Nie będę tu streszczał życiorysu tego uczonego, kto ciekam może sobie zajrzeć do wikipedii, pozwolę sobie za to na kilka luźnych uwag o nim i jego twórczości. Mój do niego stosunek jest mocno ambiwalentny. Z jednej strony uważam go za jednego z trzech największych etnologów, czy też antropologów, jacy kiedykolwiek zaistnieli. Pozostali, których w owej trójce umieszczam to Jakub Frazer i Bronisław Malinowski. Ci trzej wybitni uczeni swoimi dokonaniami zapewnili nie tylko nieśmiertelną sławę sobie, ale także silną pozycję dyscyplinie naukowej, którą współtworzyli. Bez nich etnologia, czy też antropologia kulturowa, nie byłaby tym, czym jest. Lévi-Strauss jest, jak na razie ostatnim naprawdę wielkim uczonym z tej dziedziny i nic nie wskazuje na to, aby w przewidywalnym czasie miało się to zmienić. Współczesna antropologia kulturowa jest bowiem podzielona na dziesiątki szkół, z których żadna nie tylko nie dominuje nad innymi, ale nawet się do tego stanu nie przybliża. Wielką zasługą Lévi-Straussa jest uratowanie antropologii gabinetowej, która po Malinowskim zdawała się być definitywnie pogrzebana. A jest ona niezwykle potrzebna, gdyż bez dogłębnych analiz prowadzonych w zaciszu wykpiwanych gabinetów, same badania terenowe, choćby nawet i najdoskonalsze, pozostaną tylko opisywaniem ludów, nie zaś nauką o człowieku i jego kulturze.

Uznaję więc wielkie zasługi tego francuskiego antropologa o żydowskich korzeniach, nie przyjmuję jednak założeń jego szkoły. Nie będę ich w tym miejscu dokładnie analizować, zatrzymam się tylko na stwierdzeniu, że twórca strukturalizmu odrzucił funkcjonalistyczną zasadę, zgodnie z którą kulturę należy badać jako system zaspokajania potrzeb. Ja zaś, będąc w szerokim sensie neofunkcjonalistą, na tej właśnie zasadzie opieram swoje badania i analizy. Nie podoba mi się też to, że francuski badacz, całkowicie pomijał duchowy wymiar kultury, skupiając się na kwestii stosunków społecznych. Twórczość Lévi-Straussa jest też dobrym przykładem francuskiego podejścia jeśli nie do nauki w ogólności, to przynajmniej do pisarstwa naukowego. Książki Frazera i Malinowskiego to opasłe tomiska, nie schodzące poniżej pięciuset stron. Dzieła Francuza nie przekraczają stron dwustu. A jednak przeczytanie „Złotej gałęzi”, czy „Życia seksualnego dzikich”, jest zadaniem o wiele łatwiejszym aniżeli przeczytanie cienkiej książeczki, jaką są na przykład, takie „Drogi masek”. Frazer i Malinowski pisali bardzo łatwym językiem, toteż czyta się ich lekko i szybko. Lévi-Strauss natomiast pisał niezwykle zawile. Niektóre zdania trzeba przeczytać kilka razy, żeby je właściwie zrozumieć. Pominięcie nawet króciutkiego fragmentu, skutkuje zazwyczaj niemożnością zrozumienia całości. Jego teksty są, można powiedzieć, bardzo gęste, bardzo zwarte. Dla niektórych czytelników i krytyków jest to dowód genialności autora. Ja jednak pozwolę sobie uznać to za wadę.

Jako ciekawostkę dodam, że napisałem w trakcie swoich studiów etnologicznych tekst będący dość mocno krytyczną analizą jednej z jego książek i oddałem go jako pracę semestralną z przedmiotu prowadzonego przez doktora będącego wielbicielem Lévi-Straussa. Ten doktor był jednak na tyle rzetelnym naukowcem, że pozwalał nam na krytykę swojego idola i tę pracę ocenił bardzo dobrze. W Cieszynie zresztą zdecydowana większość naszych wykładowców szanowała nasze poglądy i pozwalała się z sobą nie zgadzać.

12 listopada zmarł w Katowicach, w wieku lat 77, Henryk Mikołaj Górecki, jeden z najwybitniejszych współczesnych kompozytorów, nie tylko w skali Polski, ale i świata. Przez wiele lat rozsławiał on imię naszej ojczyzny w świecie. Jego wkład w kulturę polską i światową jest niezwykle znaczący. Trzy symfonie, a zwłaszcza III, „Małe Requiem dla pewnej polki”, czy „Pięć łatwych utworów na fortepian w dawnym stylu” na stałe weszły do kanonu światowej muzyki. Warto przypomnieć, że w roku 1993, jego III Symfonia, czyli „Symfonia Pieśni Żałosnych” trafiła na szczyty światowych list bestsellerów muzycznych, wyprzedzając nagrania czołowych gwiazd muzyki pop. Polską muzykę tak zwaną poważną sprowadził na tory osadzenia w Tradycji, przerywając awangardowe zaczadzenie. Był jednym z tych kompozytorów, którzy wrócili do stosowania klasycznych, tradycyjnych schematów i motywów w nowo tworzonych utworach muzycznych. Dzięki niemu i innym jemu podobnym współczesna muzyka poważna przestała być tworem zupełnie niestrawnym dla przeciętnego odbiorcy. Górecki w swoich utworach świadomie i obficie korzysta z zasobów tradycji muzycznej, tak klasycznej, jak i ludowej. Obecnie wydaje się to oczywiste, gdyż kompozytorów pełnymi garściami czerpiących z tradycyj muzycznych dawnych epok mamy dziś bardzo wielu, jednak kilkadziesiąt lat temu, wtedy, kiedy Górecki zaczął w tym stylu tworzyć, było to bardzo odważnym popłynięciem pod prąd. Żeby czegoś takiego dokonać i do tego odnieść niekwestionowany sukces, trzeba być naprawdę wielkim i niezwykłym człowiekiem. Zmarły kompozytor niewątpliwie taki był. Niezwykła była już ścieżka jego muzycznej edukacji. Rozpoczął ją formalnie dopiero w wieku lat 19, będąc już po maturze i pracując jako nauczyciel przedmiotów ogólnych w podrybnickich Radoszowach. Z racji zaawansowanego wieku nie chciano go przyjąć do żadnej szkoły muzycznej. Zdecydowali się na to dopiero charyzmatyczni bracia Karol i Antoni Szafrankowie, kierujący tego rodzaju placówką w Rybniku. Odtąd jego edukacja muzyczna szła bardzo szybko, bo już w osiem lat po rozpoczęciu nauki w średniej szkole muzycznej, ukończył Państwową Wyższą Szkołę Muzyczną w Katowicach. Następnie kontynuował studia w Paryżu. Po powrocie do kraju został profesorem kompozycji w swojej macierzystej uczelni, był też przez pewien czas jej rektorem. Był członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Umiejętności i kawalerem orderów: Orła Białego, Świętego Grzegorza Wielkiego, Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą i Orderu Ecce Homo.

Mając na uwadze pragnienie, aby pamięć o Henryku Mikołaju Góreckim w narodzie nigdy nie zaginęła, zaproponowałem bezpośrednio po jego śmierci podjęcie akcji na rzec pochowania go w nowym Panteonie Narodowym w kościele św. św. Piotra i Pawła w Krakowie. Jest on tego ze wszech miar godzien. Nie zawsze doceniamy naszych wielkich rodaków, tak, jak na to zasługują. Hańbą dla nas jest, że nie pochowaliśmy na Skałce Witolda Lutosławskiego. Właśnie jego sprawa zainspirowała mnie do walki o godne pochówki wielkich Polaków. Zdaję sobie sprawę z tego, że mój głos jest słaby i ledwo słyszalny. Pamiętam jednak, że „lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach” (Cz. Miłosz). Dlatego nie zamierzam odpuszczać. W przypadku Czesława Miłosza stanęliśmy na wysokości zadania. Wtedy jeszcze swej walki nie prowadziłem i wkładu w ten pochówek żadnego nie miałem. Gorąco go jednak od samego początku popierałem w trakcie licznych dyskusyj na rozmaitych forach internetowych. Ja wiem, że Czesław Miłosz nie był postacią kryształową i wzbudza ogromne kontrowersje, ale jego przewinienia nie powinny nam przesłaniać jego niezaprzeczalnej wielkości. Uznałem, iż teraz nadszedł czas, abyśmy ostatni hołd oddali Mistrzowi Henrykowi Mikołajowi Góreckiemu. Jestem przekonany, że jest to nasz patriotyczny obowiązek. Budowanie Panteonu Narodowego, stawianie na piedestale najwybitniejszych Polaków, to jedna z najlepszych lekcji patriotyzmu, jakie możemy dać młodemu pokoleniu. .

Kiedy w ubiegłym roku poświęciłem podobny apel Leszkowi Kołakowskiemu, spotkałem się z bardzo małą dozą zrozumienia, a bardzo dużą oburzenia i osobistych ataków. Nie dziwię się temu. Wspomniałem już wyżej o kontrowersjach wokół Czesława Miłosza. Leszek Kołakowski był zaś jeszcze bardziej kontrowersyjny, a jego osiągnięcia znacznie mniej oczywiste. Tym razem jednak, gdy głosiłem apel w sprawie Henryka Mikołaja Góreckiego, żadnych kontrowersyj nie było. Apel ten, ogłoszony na kilku portal internetowych został przyjęty przez komentatorów jednogłośnie pozytywnie. Niestety, nie udało mi się nadać mu odpowiedniego rozgłosu, choć skromne echo prasowe wywołał. Dobrze by było, gdyby pochówkiem tego wybitnego kompozytora, Polaka bez wątpienia wielkiego, a przy tem praktycznie niekontrowersyjnego zainaugurowano nowy Panteon Narodowy. Szkoda, że tak się nie stało

Dzieła muzyczne, w odróżnieniu od literackich mają z reguły nie jednego, ale co najmniej dwóch twórców. Pierwszym jest kompozytor, zaś drugim oryginalny (nie zawsze pierwszy i nie zawsze tylko jeden) wykonawca. Oczywiście są też kompozytorzy, będący zwarazem wykonawcami, ale jest to raczej wyjątek, aniżeli reguła. Dzieło muzyczne, nawet najdoskonalej skomponowane, istnieje raczej wirtualnie niż realnie, dopóki nie zostanie publicznie wykonane. Dlatego oryginalny wykonawca dzieła jest jego twórcą nierzadko, zwłaszcza na polu muzyki rozrywkowej, w stopniu nie mniejszym niż kompozytor. Wykonawczynią, która wywarła niemały wpływ nie tylko na polską scenę muzyczną, ale i na całokształt polskiej kultury muzycznej jest zmarła w lipcubieżącego roku Katarzyna Sobczyk.. Sztandarowym przykładem tego wpływu jest wykonywana przez nią ballada „Mały Książę”. Jej znaczenie dobitnie podkreśla fakt, że twórcy filmu „Różyczka” uznali go za na tyle reprezezentatywny dla epoki późnych lat sześćdziesiątych minionego wieku, że włączyli go do ścieżki dźwiękowej. Wydaje mi się też, że więcej Polaków zna postać Małego Księcia właśnie z tej piosenki, aniżeli z książki Antoniego de Saint-Exupery’ego. Również inne piosenki artystki, takie jak „Biedroneczki są w kropeczki”, „O mnie się nie martw” , „Nie bądź taki szybki Bill” trwale zapisały się w społecznej świadomości. Jest więc rzeczą pewną, że choć odeszła już do wieczności, nie zostanie zapomniana, bo została wśród ludzi w swych piosenkach.

Niestety, znowu nam się nie udało. Henryk Mikołaj Górecki nie zostanie pochowany w Panteonie Narodowym w Krakowie, a na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza w Katowicach. Msza Święta pogrzebowa zostanie odprawiona w Archikatedrze Chrystusa Króla dzisiaj o godzinie 14.00 poprzedzi ja koncert pożegnalny w wykonaniu połączonych orkiestr i chórów Katowic i Krakowa. Więcej na ten temat można przeczytać tutaj.

Chociaż się nie udało, ważne, że spróbowaliśmy, że staraliśmy się coś zrobić. Dziękuję wszystkim, którzy mi w tym pomagali: panu Ogórkowi z Forum Frondy za treść listu, panu Krzysztofowi Zagoździe za pomoc w stworzeniu Listu Otwartego, panu Adrianowi Karpecie za napisanie o akcji w rybnickich „Nowinach”, a także wszystkim którzy podpisali petycję, pisali listy do profesora Ziejki i kardynała Dziwisza, odpisywali na moje maile i życzliwie komentowali moje teksty w internecie. Oczywiście, w takiej sytuacji petycji wysyłać do adresatów nie będę.

Nadal uważam, że tworzenie Panteonu Narodowego i chowanie tam wielkich Polaków, to sprawa o fundamentalnym znaczeniu. Uważam, że tego rodzaju inicjatywy, to z jednej strony oddanie należnego hołdu najwybitniejszym przedstawicielom naszego społeczeństwa, z drugiej zaś katalizator uczuć patriotycznych przedewszystkiem dla młodego pokolenia. Będę więc do tej sprawy wielokrotnie wracać.