Kultura Okiem Svetomira

Obok literatów i duchownych do grona najistotniejszych budowniczych gmachu kultury należą twórcy muzyki, tak poważnej, jak i rozrywkowej, zresztą granica między tymi dwoma obszarami jest nieostra. W minionym roku odeszło od nas wielu wybitnych muzyków, dlatego muszę dokonać trudnego wyboru. Bez wątpienia taką postacią, o której wspomnieć trzeba, był  zmarły we wrześniu tego roku Jarosław Kukulski. Zasłynął on przedewszystkiem jako twórca piosenek swojej żony Anny Jantar i córki Natalii Kukulskiej. Tworzył również dla całego szeregu innych artystów: Ireny Jarockiej, Eleni, Krzysztofa Krawczyka, Haliny Frąckowiak, Felicjana Andrzejczaka, Jolanty Arnal, Bogusława Meca, Bogdany Zagórskiej, Jadwigi Strzeleckiej i dla drugiej żony, Moniki Borys.Wiele spośród jego piosenek stało się wielkimi przebojami., jak np.: „Najtrudniejszy pierwszy krok”, „Tyle słońca w całym mieście”, „Moje jedyne marzenie”. W latach sześćdziesiatych i siedemdziesiątych sam występował w zespole  Waganci. Wywarł więc niemałe piętno na polskiej muzyce, nie tylko zresztą rozrywkowej, zasłużył tedy na wieczną pamięć Polaków.

Dziś rano zmarł w Katowicach, w wieku lat 77, Henryk Mikołaj Górecki, jeden z najwybitniejszych współczesnych kompozytorów, nie tylko w skali Polski, ale i świata. Przez wiele lat rozsławiał on imię Polski w świecie. Jego wkład w kulturę polską i światową jest niezwykle znaczący. Trzy symfonie, a zwłaszcza III, „Małe Requiem dla pewnej polki”, czy „Pięć łatwych utworów na fortepian w dawnym stylu” na stałe weszły do kanonu światowej muzyki. Polską muzykę sprowadził na tory osadzenia w Tradycji, przerywając awangardowe zaczadzenie. Jego zasługi można by opisywać latami i na pewno jeszcze kiedyś zrobię to obszerniej, ale dziś chcę ten tekst napisać i rozpowszechnić jak najszybciej, gdyż postulat, który chcę zgłosić uważam za niezwykle ważny i pilny.

Odszedł wielki Polak, jeden z największych. Requiem aeternam dona ei, Domine, et lux perpetua luceat ei. Requiescat in pace. Amen. Modlitwy teraz potrzebuje najbardziej.

A żeby pamięć o nim w narodzie nigdy nie zaginęła, pochowajmy go w nowym Panteonie Narodowym w kościele św. św. Piotra i Pawła w Krakowie. Jest tego ze wszech miar godzien. Nie zawsze doceniamy naszych wielkich rodaków, tak, jak na to zasługują. Hańbą dla nas jest, że nie pochowaliśmy na Skałce Witolda Lutosławskiego. Właśnie jego sprawa zainspirowała mnie do walki o godne pochówki wielkich Polaków. Zdaję sobie sprawę z tego, że mój głos jest słaby i ledwo słyszalny. Pamiętam jednak, że „lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach” (Cz. Miłosz). Dlatego nie zamierzam odpuszczać. W przypadku Czesława Miłosza stanęliśmy na wysokości zadania. Wtedy jeszcze swej walki nie prowadziłem i wkładu w ten pochówek żadnego nie miałem. Gorąco go jednak od samego początku popierałem w trakcie licznych dyskusyj na rozmaitych forach internetowych. Teraz czas, abyśmy ostatni hołd oddali Mistrzowi Henrykowi Mikołajowi Góreckiemu. To nasz obowiązek.

Kiedy w ubiegłym roku poświęciłem podobny apel Leszkowi Kołakowskiemu, spotkałem się z bardzo małą dozą zrozumienia, a bardzo dużą oburzenia i osobistych ataków. Mam nadzieję, że teraz tego nie będzie. Mistrz Henryk chyba nie wzbudzi takich kontrowersyj i emocyj. Bardzo dobrze by się stało, gdyby pochówkiem Polaka bez wątpienia wielkiego, a przy tem praktycznie niekontrowersyjnego zainaugurowano nowy Panteon Narodowy.

Jednym z najważniejszych składników kultury w naszym kręgu cywilizacyjnym jest literatura. Dlatego wśród ludzi kultury, omówionych w listopadowym cyklu wspomnieniowym, nie może zabraknąć literata. Dwudziestego dziewiątego października bieżącego roku zmarł w Krakowie Ludwik Jerzy Kern, wybitny poeta i satyryk, znany przedewszystkiem z długoletniego stałego związku z tygodnikiem Przekrój, trwającego przez cały czas jego krakowskiej  egzystencji, czyli okres, gdy był on poważnym tygodnikiem dla inteligencji, a nie sui generis tabloidem, jak obecnie. Oprócz wierzy drukowanych na ostatniej stronie tego pisma, zasłynął także licznymi utworami dla dzieci i młodzieży, tak poetyckich, jak i prozatorskich. I właśnie te dzieła zdają mi się być koroną jego twórczości. Bez wątpienia można go postawić obok Brzechwy i Tuwima w panteonie polskich pisarzy tworzących dla najmłodszych czytelników. Kern był też prawdopodobnie ostatnim polskim literatem, którego drukowany debiut miał miejsce jeszcze przed wojną. Wraz z jego śmiercią skończyła się więc zapewne ostatecznie, ta epoka w dziejach literatury polskiej, w której tłumowi współczesnych jej adeptów towarzyszyli przedwojeni mentorzy.

Żadna cywilizacja ani żadna kultura nie może się obyć bez religii. Dlatego też wśród w cyklu wspomnień o zmarłych ludziach kultury nie może zabraknąć duchownego. W przeciągu ostatnich dwunastu miesięcy odeszło do wieczności wielu znamienitych kapłanów. Postanowiłem wybrać jednego z nich a wybór mój padł na ojca Joachima Badeniego OP, który zmarł w tym roku w wieku lat dziewięćdziesięciu ośmiu, postać z racji życiorysu ze wszech miar symboliczną. W świecie był Kazimierzem hrabią Badenim, imię otrzymał po dziadku, słynnym polityku galicyjskim, który doszedł aż do stanowiska austro-węgierskiego premiera. Młody Kazimierz jeszcze przed wojną odczuwał powołanie zakonne, nie mógł jednak pójść za jego głosem ze względu na ciążące na nim obowiązki stanowe. Trzeba bowiem pamiętać, że przynależność do arystokracji rodzi nie tylko przywileje i zaszczyty, ale także, a może nawet przedewszystkiem niebłache obowiązki. Wstąpił więc do Zakonu Kaznodziejskiego pod koniec wojny, kiedy było już wiadomo, że w odmienionej Polsce arystokracja nie będzie miała ani przywilejów, ani obowiązków. Do kraju wrócił w 1947 roku. Paradoksalnie właśnie w zakonie miał możliwość przynajmniej częściowej realizacji zadania, które pierwotnie ciążyło na nim jako na arystokracie, a mianowicie sprawowania kulturowego przewodnictwa w społeczeństwie. Wywiązał się z niego doskonale, jako założyciel duszpasterstwa akademickiego Beczka w Krakowie, a także autor i współautor kilku wartościowych książek. Zapewne dla znacznej części moich koleżanek i kolegów tradycjonalistów zasługi te są co najmniej wątpliwe, ja jednak będę obstawał przy stanowisku, że mają one znaczącą wartość. Duszpasterstwa akademickie są zasadniczo uważane w środowiskach tradycjonalistycznych za rozsadniki modernizmu. I słusznie, bo zazwyczaj takimi są. Są jednak wśród nich zarówno nurty całkowicie sprzeczne z tradycją, jak i częściowo z nią zgodne. Duszpasterstwa dominikańskie, wśród których Beczka jest sui generis sewrejskim wzorcem, należą zdecydowanie do tej drugiej kategorii. Rozwija się w nich zamiłowanie do przyzwoicie sprawowanej liturgii i niezłej muzyki religijnej, organicznie powiązanej z chorałem gregoriańskim, kultywuje się też solidną podbudowę intelektualną. Również książki o. Badeniego są na swój sposób umocowane w Tradycji. Szczególnie ostatnia z nich „Proste modlitwy” wydaje się być swoistą kontynuacją „Pełni modlitwy” innego dominikanina-arystokraty, zmarłego w 1949 roku o. Jacka Woronieckiego. Nie można więc o. Joachima nazywać modernistą. Owszem należy on do posoborowia, ale do tej jego części, która swoje korzenie głęboko zapuściła w glebę Tradycji Kościoła.

Informacje o śmierci aktorów docierają do nas za pośrednictwem marksmerdiów stosunkowo często. Bynajmniej nie dlatego, że aktorzy umierają częściej niż przedstawiciele innych profesyj twórczych, ani że jest ich więcej, bo ani jedno, ani drugie nie jest prawdą. Aktorzy, podobnie jak wszyscy inni ludzie, wyjąwszy nieliczne wyjątki, takie jak niejaki Eleazar z Betanii, umierają tylko raz w życiu, liczebnie zaś przerastają ich chociażby literaci, czy muzycy instrumentaliści. A jednak o przypadkach śmierci aktorów informacje w prasie, radiu, czy telewizji pojawiają się znacznie częściej aniżeli informacji o śmierci literatów. Wynika to ze specyfiki aktorstwa, która sprawia, że zdecydowanie większy odsetek jego adeptów cieszy się przywilejem powszechnej rozpoznawalności niż ma to miejsce w przypadku ludzi pióra. Ja jednak jestem odmieńcem, który słabo zapamiętuje twarze, wskutek czego to właśnie aktorzy są dla mnie słabo rozpoznawalni. Twarz z nazwiskiem potrafię powiązać w przypadku kilkunastu aktorów polskich aktorów i zaledwie dwóch zagranicznych (Seana Connery’ego i Patricka Stewarta). Aktorki rozpoznaję w stopniu jeszcze mniejszym. Do tej nielicznej grupy rozpoznawalnych, a więc pod pewnymi względami istotnych dla mnie aktorów należał zmarły w bieżącym roku Maciej Kozłowski. Znalazł się w tym gronie z powodu uprawiania bardzo charaktestycznego stylu aktorstwa. Mianowicie doskonale wcielał się on w postacie bohaterów ambiwalentnych (Waldemar Jaroszy w „M jak miłość”, gen. Michał Matejewski w serii „Oficer” – „Oficerowie” – „Trzeci oficer”), czy nawet jednoznacznie negatywnych (hrabia Falwick w „Wiedźminie”). Maciej Kozłowski grał tego rodzaju postacie niezwykle wiarygodnie, a mało który aktor tak potrafi.  Jego brak będzie więc dotkliwie odczuwalny. Jego śmierć jest bolesną stratą dla polskiej kinematografii i całej polskiej kultury. Zmarł bowiem stosunkowo młodo na straszną chorobę. Gdyby nie ona, mógłby jeszcze zagrać wiele znaczących ról.

Zgodnie z zapowiedzią w ostatnim tekście organizacyjnym, niniejszym  chciałbym zainaugurować serię wpisów upamiętniających wielkich twórców i badaczy kultury zmarłych pomiędzy dniem pierwszym listopada MMIX, a trzydziestym pierwszym października MMX. Pierwszy wpis poświęcę osobistości mocno, jak na tak zakreślone ramy nietypowej, bardzo kontrowersyjnej, takiej, której opisanie przeze mnie niewątpliwie wzbudzi protesty, chociaż bez wątpienia niezbyt głośne, a to z tej przyczyny, że na głośne mam po prostu za małą czytalność.

Dwudziestego października zmarł w wieku lat 79 Bob Guccione,  założyciel i wydawca znanego magazynu erotycznego Penthouse. Zaliczenie twórcy pisma dla panów do grona wybitnych ludzi kultury może się wydawać posunięciem nader ryzykownym, ja jednakowoż jestem do tego kroku stuprocentowo przekonany. Motywację moją łatwiej będzie zrozumieć, gdy przytoczę (zresztą już nie po raz pierwszy w dziejach mojego blogowania) definicję kultury, którą swego czasu zasłyszałem od znajomej kulturoznawczyni, którą, korzystając z nadarzającej się okazji, niniejszym pozdrawiam: „kultura to system składający się w 90% z seksu i 10% z wierzeń. A jako, że ja na swoich blogach znacznie więcej miejsca poświęcam wierzeniom aniżeli seksowi,  wypada, abym raz na jakiś czas przynajmniej spróbował zrównoważyć proporcje.

Czasopisma erotyczne były  istotnym elementem popkultury XX wieku. Można się oburzać ich istnieniem, ale nie można ich ignorować. Każde całościowe badanie kultury, które by je pomijało, nie byłoby naprawdę całościowe. Rozpowszechnienie i trwałość zjawiska dowodzi rzeczywistego istnienia znaczących potrzeb społecznych, które te pisma zaspokajały. Faktem jest, że w ostatniej dekadzie pisma erotyczne, a w tej liczbie i Penthouse przeżywają głęboki kryzys, nie jest on jednak spowodowany ani aktywnością przeciwników obecności erotyki w kulturze, ani spadkiem zapotrzebowania na treści erotyczne, ale rozwojem konkurencji. Te same potrzeby, które były w ubiegłym stuleciu zaspokajane przez czasopisma erotyczne, obecnie są zaspokajane przez strony internetowe. Ma tu miejsce  typowa transformacja bytu kulturowego z gatunku transformacyj środka. Śmierć Boba Guccionego jest symbolicznym końcem epoki papierowej erotyki. Oczywiście drukowana prasa erotyczna nie zniknie całkowicie, a przynajmniej jeszcze nie teraz.  Tak jak portale informacyjne nie zabiły prasy codziennej tylko ją osłabiły i zmieniły jej funkcję, tak i pornostrony nie zabiją prasy erotycznej, ale ją osłabią (to właściwie już się stało) i zmienią jej funkcje (to właśnie teraz się dzieje). Po transformacji środka następuje zazwyczaj transformacja funkcji. Ale nowe funkcje prasy erotycznej to już temat na osobny tekst.